Dwukilometrowy spacer przez 700 lat architektury Chełma — od gotyckiego Magistratu po modernistyczną Szkołę Techniczną. Szlak łączący dziedzictwo trzech kultur w jednej opowieści o sztuce budowania.
Chełm to miasto, w którym przez wieki spotykały się kultury zachodnia, wschodnia i żydowska — każda z nich zostawiła ślad w architekturze. Ten szlak łączy wszystkie trzy perspektywy. Pozwala spojrzeć na budynki przez pryzmat stylu, epoki i sztuki budowlanej.
Od neorenesansowego Magistratu, przez barokową Bazylikę Fontany, secesyjną Synagogę, po modernistyczną Szkołę Techniczną — 2 km spaceru to ponad 700 lat historii architektury w jednym mieście. Trasa przecina się ze Szlakiem Kultury Zachodniej, Wschodniej i Żydowskiej.
Jeden spacer — pięć epok architektury. Chełmski szlak zabytków to unikalna panorama stylów, które na przestrzeni wieków kształtowały oblicze miasta.
Gotyk (XIV–XV w.) — elementy Magistratu i fundamenty najstarszych budowli miejskich.
Renesans (XVI w.) — Kościół Rozesłania Apostołów z zachowanym gotycko-renesansowym portalem.
Barok (XVII–XVIII w.) — Bazylika Narodzenia NMP (proj. Paolo Fontana), Klasztor Reformatów, kościoły.
Klasycyzm i eklektyzm (XIX w.) — Pałac Kretzschmarów, Seminarium Unickie, Synagoga Mała.
Modernizm (XX w.) — Chełmska Szkoła Techniczna (dziś PWSZ) z funkcjonalną bryłą i dużymi oknami.
Gmach dawnego Magistratu, obecnie siedziba Informacji Turystycznej. Neorenesansowa fasada z czerwonej cegły z dekoracyjnymi gzymsami. Punkt startowy szlaku.
Obiekt powstał w latach 1926–1927, został zaprojektowany i wzniesiony w stylu neorenesansowym.
Do najważniejszych cech architektonicznych tego zabytku należą:
Plan bryły: Budynek został założony na rzucie litery L.
Zwieńczenie: Charakterystycznym elementem są attyki ze sterczynami oraz półkolisty tympanon (szczyt) w części narożnej.
Detale elewacji: Na fasadzie zachowały się pierwotne elementy, takie jak podziały gzymsami, herb miasta umieszczony w szczycie oraz okulus z datą „1927”.
Choć bryła zachowuje swój pierwotny charakter, styl neorenesansowy jest dziś nieco mniej widoczny z powodu licznych przebudów, szczególnie w skrzydle od strony ul. Strażackiej (gdzie mieści się kino „Zorza”).
Projektantem budynku był Fontarowicz (którego plany poddano później poprawkom). Co ciekawe, gmach od początku planowano jako obiekt o dwojakim przeznaczeniu – oprócz biur magistratu miały się w nim znajdować sklepy, co było unikalną inwestycją komercyjną samorządu w ówczesnym województwie lubelskim.
Zespół klasztorny z prostą fasadą kontrastującą z bogatym wnętrzem. Na dziedzińcu — miłorząb dwuklapowy.
Klasztor, pierwotnie wzniesiony na planie kwadratu, stał się ofiarą carskich represji po powstaniu styczniowym – w 1864 roku zakonników wypędzono, a budynki przekształcono na potrzeby tzw. Instytutu Maryjskiego. Ta XIX-wieczna rozbudowa nadała zespołowi kształt podkowy, a jej elewacje zdobią harmonijne detale: pozorne boniowanie płytowe, dekoracje roślinne oraz profilowane gzymsy. Całość kompleksu, wraz z cmentarzem przykościelnym, od 1755 roku otacza wysoki murowany parkan. Przed klasztorem, na niewielkim kopcu, wznosi się wapienna figura NMP Niepokalanie Poczętej z 1856 roku, umieszczona na kolumnie korynckiej.
„Cud Polski 2024″ — wielopoziomowy labirynt w pokładach kredy piszącej, ponad 2 km korytarzy. Unikalna w Europie architektura podziemna.
Kompleks łączący XIV-wieczny kościół z zachowanym gotyckim portalem i Kolegium Pijarów — jedną z najważniejszych instytucji edukacyjnych przedrozbiorowego Chełma.
Kościoła pw. Rozesłania św. Apostołów to późnobarokowy obiekt, wzniesiony w latach 1753–1763 według projektu wybitnego architekta Pawła Fontany, zachwyca unikalnym rozwiązaniem architektonicznym: został zbudowany na rzucie centralno-podłużnym z nawą o kształcie elipsy, którą otacza wieniec kaplic połączonych arkadowymi przejściami. Całość wieńczy monumentalna dwuwieżowa fasada, przed którą na dziedzińcu stoją rokokowe rzeźby MB Łaskawej oraz św. Józefa Kalasantego.
Ściany i sklepienia zdobią iluzjonistyczne freski Józefa Mayera, nadwornego malarza króla Augusta III Sasa, natomiast wyposażenie snycerskie – w tym imponujący ołtarz główny, ambona i chrzcielnica – jest dziełem Michała Filewicza, wybitnego przedstawiciela lwowskiej rzeźby rokokowej. W bocznych ołtarzach podziwiać można cenne obrazy autorstwa Szymona Czechowicza.
Nierozerwalną częścią kompleksu jest dawne Kolegium Pijarów, które od 1667 roku stanowiło prężny ośrodek oświaty. Murowany, trójskrzydłowy gmach powstał przed 1714 rokiem, a jego późniejszą przebudową kierował Dominik Bellotti. Architektura kolegium, choć poddana restauracjom w XIX wieku, zachowała swój klasztorny charakter i dziś, obok funkcji sakralnych, mieści m.in. Muzeum Ziemi Chełmskiej.
Ciekawostki architektoniczne:
Główne wejście zdobią dębowe, bogato rzeźbione drzwi z 1893 roku, których pojedyncze skrzydło waży aż 400 kg
Zegar Gdański: Na jednej z wież znajduje się zabytkowy zegar sprowadzony z Gdańska w 1768 roku
Edukacja i sport: Pijarzy, prowadząc tu szkołę, jako pierwsi w regionie wprowadzili obowiązkowe zajęcia z wychowania fizycznego, w tym naukę jazdy konnej.
Serce średniowiecznego Chełma — rynek o regularnym planie typowym dla lokacji na prawie magdeburskim. Współczesna zabudowa pierzei zachowuje dawny rytm parcelowy.
Architektura placu nosi ślady dawnego rozplanowania z XIII i XIV stulecia. W centralnej części placu znajdują się wyeksponowane ruiny wieży staropolskiego ratusza. Pierwotny, murowany ratusz wyposażony w zegar stał w tym miejscu do wielkiego pożaru w 1788 roku; wcześniejsza budowla została zniszczona przez ogień już w 1638 roku.
Pod płytą placu, a szczególnie pod kamienicą nr 13, znajdują się jedne z najcenniejszych w mieście piwnic z XVIII i XIX wieku. Wykonano je z kamienia wapiennego i muszlowca, a ich dolne kondygnacje łączą się bezpośrednio z wielopoziomowym labiryntem chełmskich wyrobisk kredowych.
Unikatowym przykładem małej architektury jest drewniany kiosk z 1913 roku (powstały przed 1914 r.), należący niegdyś do żydowskiego społecznika Mejera Dobkowskiego.
Pomnik Niepodległości: Na placu znajduje się również monument wzniesiony w 1930 roku, upamiętniający 10. rocznicę zwycięstwa nad Armią Czerwoną.
Zabytkowa synagoga w stylu secesyjnym — jeden z niewielu ocalałych żydowskich obiektów sakralnych w regionie. Dekoracyjna fasada z elementami secesji i eklektyzmu.
Ta murowana świątynia, wzniesiona w latach 1912–1914, została zaprojektowana na planie prostokąta z zachowaniem tradycyjnego układu synagogalnego. Pod względem architektonicznym budynek dzieli się na trzy kluczowe przestrzenie: Salę Modlitw, przylegający do niej przedsionek na parterze oraz przestrzeń dla kobiet usytuowaną na piętrze.
Zewnętrzna elewacja obiektu wyróżnia się dekoracją architektoniczną typową dla okresu historycznego, w którym powstała, co czyni ją cennym przykładem architektury sakralnej początku XX wieku. W skład zespołu synagogalnego wchodzi również murowany dom rabina, zbudowany około 1914 roku, który obecnie pełni funkcje mieszkalne.
Łaźnia żydowska (Mykwa): Pod numerem 41 przy tej samej ulicy zachował się budynek dawnej mykwy z około 1900 roku (obecnie pełniący funkcję pralni).
.
Współczesna funkcja: Choć synagoga została wpisana do rejestru zabytków w 1984 roku, obecnie jej wnętrza służą celom komercyjnym – mieszczą się tu m.in. bank, biura oraz sklep.
Katedra prawosławna diecezji lubelsko-chełmskiej. Klasycystyczna bryła z kopułą tworzy jeden z najbardziej rozpoznawalnych punktów panoramy Chełma.
Ta murowana świątynia, wzniesiona w latach 1846–1852, jest doskonałym przykładem stylu klasycystycznego o szlachetnej i harmonijnej formie. Pod względem architektonicznym budowla charakteryzuje się czystością formy typową dla połowy XIX stulecia, a za jej powstanie odpowiadali budowniczy Wincenty Łańcucki oraz cieśla Karol Kubik, pracujący pod kierunkiem Jana Lasoty.
Wnętrze cerkwi kryje niezwykle cenne zabytki sztuki sakralnej, w tym umieszczoną nad cesarskimi wrotami XVIII-wieczną replikę Cudownej Ikony Matki Boskiej Chełmskiej. Od 2021 roku w świątyni można również podziwiać nową ikonę napisaną na świętej górze Athos, będącą kolejnym dowodem żywego kultu maryjnego w tym miejscu.
W skład całego zespołu cerkiewnego wchodzą również:
Murowana dzwonnica wzniesiona po 1867 roku.
Okazała, murowana plebania z lat 1867–1868, otoczona ogrodem.
Cmentarz cerkiewny, który wraz z budynkami tworzy spójną kompozycję przestrzenną w tej części miasta.
Zespół dawnego unickiego seminarium duchownego z cerkwią. Obecnie mieści Dział Sztuki Muzeum Ziemi Chełmskiej (Galeria 72).
Centralnym punktem założenia jest murowana cerkiew pw. św. Mikołaja, wzniesiona w latach 1721–1727 (według niektórych źródeł budowniczym był Michał Voteski). Architektura świątyni, pierwotnie służącej unitom, reprezentuje formy dojrzałego baroku, które przetrwały próbę czasu mimo remontu w 1808 roku oraz okresowych zmian funkcji obiektu. W jej bezpośrednim sąsiedztwie w latach 1769–1800 powstał rozległy kompleks budynków seminarium duchownego, ufundowany przez biskupa Maksymiliana Ryłłę, który w 1769 roku powierzył zarząd nad placówką zakonowi bazylianów.
Z dziedziny sztuki i historii warto zwrócić uwagę na bogatą przeszłość tych murów:
Wielokulturowość w architekturze: Obiekt pełnił rolę świątyni unickiej, cerkwi prawosławnego seminarium diecezjalnego, kaplicy szkoły diaków, a w okresie międzywojennym (1919–1936) kaplicy przy państwowym seminarium nauczycielskim żeńskim.
Od 1979/1980 roku we wnętrzach dawnej cerkwi mieści się Dział Sztuki Muzeum Ziemi Chełmskiej. Turystów zachwyca fakt, że w zabytkowej, sakralnej przestrzeni eksponowane są cenne kolekcje malarstwa, rzeźby oraz portretów, co tworzy unikalny dialog między architekturą a sztuką.
Elegancka rezydencja z boniowanym parterem i gzymsem koronującym — świadectwo zamożności chełmskiego mieszczaństwa w epoce zaborów.
To jedna z najbardziej reprezentacyjnych rezydencji fabrykanckich w regionie, stanowiąca unikalny przykład architektury secesyjno-eklektycznej z przełomu XIX i XX wieku. Budowla powstawała dwuetapowo: pierwotnie była to parterowa willa z wysokim podpiwniczeniem, wzniesiona około 1895 roku dla Wilhelma Kretzschmara według projektu A. Sokołowa. Obecny, majestatyczny charakter nadała jej gruntowna przebudowa z 1912 roku wykonana dla kolejnego właściciela, Franciszka Gassnera, przez architekta Drozdowicza (lub Drozdowskiego), który dobudował piętro oraz charakterystyczną wieżyczkę.
Pod względem sztuki i architektury obiekt zachwyca bogactwem detalu sztukatorskiego oraz asymetryczną bryłą. Środkową część elewacji wieńczy obszerny naczółek z płaskorzeźbą przedstawiającą nimfę kąpiącą się w otoczeniu dwóch amorków, uzupełnioną motywami roślinnymi.Nad oknami balkonowymi umieszczono rzeźbiarski detal w formie głowy fauna, girlandy kwiatowe oraz wiązki tataraku. Powyżej gzymsu biegnie girlanda z liści laurowych przedzielona rozetami z kwiatów słonecznika.
Wnętrze obiektu kryje reprezentacyjną salę na piętrze, która po gruntownej renowacji przeprowadzonej w latach 1999–2000 odzyskała dawny blask.
Rzadki w Chełmie przykład architektury modernistycznej. Prosta, funkcjonalna bryła z dużymi oknami kontrastuje z barokowym i klasycystycznym otoczeniem.
Placówka, będąca pierwszą szkołą zawodową na terenie miasta, powstała w 1878 r. w Lublinie. Po jedenastu latach została przeniesiona do Chełma i na jej potrzeby powstał istniejący obecnie gmach, którego budowę ukończono w 1895 r. Szkoła przygotowywała kadry do pracy w kolejnictwie. Budynek był dosyć nowoczesny i obok rozbudowanych warsztatów szkolnych posiadał oświetlenie elektryczne, co było ewenementem w ówczesnym Chełmie. Po powstaniu guberni chełmskiej w budynku umieszczono kasę gubernialną, a w okresie I wojny światowej polską Szkołę Filologiczną, przekształconą z czasem w Gimnazjum Państwowe im. Stefana Czarnieckiego. W okresie międzywojennym w budynku funkcjonowała Państwowa Szkoła Rzemieślnicza oraz Gimnazjum Mechaniczne.
Po II wojnie światowej na bazie tej ostatniej placówki powstał Zespół Szkół Mechanicznych im. Ewarysta Stobnickiego (wieloletni dyrektor szkoły).
Od 2001 r. w budynku znalazła również siedzibę Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa, która obecnie jest głównym dysponentem gmachu (mieści się tutaj rektorat uczelni oraz wydziały: nauk technicznych, matematyki i informatyki).
Arcydzieło baroku autorstwa Paola Fontany koronujące Górę Chełmską. Dwuwieżowa fasada, iluzjonistyczne freski, zespół katedralny z pałacem biskupim.
Magistrat, ul. Lubelska 63 — siedziba Informacji Turystycznej. Dojazd autobusem miejskim (przystanek „Centrum”) lub samochodem (parking przy ul. Pocztowej lub Pl. Łuczkowskiego). Trasa kończy się na Górze Chełmskiej przy Bazylice.
Trasa przebiega głównie po płaskim terenie z wyjątkiem podejścia na Górę Chełmską na końcu.
Większość punktów dostępna dla osób z ograniczoną mobilnością. Podziemia Kredowe wymagają schodzenia po schodach. Podejście na Górę Chełmską może być utrudnione dla wózka.
Podziemia Kredowe — bilet wstępu (normalny 30 zł, ulgowy 22 zł), rezerwacja zalecana. Kościoły i cerkwie — wstęp wolny. Synagoga (galeria) — sprawdź aktualne wystawy. Reszta punktów dostępna z zewnątrz bez ograniczeń.
W ścisłym centrum miasta, w bezpośrednim sąsiedztwie szlaku, znajdują się polecane punkty gastronomiczne:
Restauracja Gęsie Sprawki – przy ul. Lubelskiej
Restauracja McKenzee Saloon – przy ul. Lubelskiej
Restauracja Pizzeria Kozak – zlokalizowana w pobliżu Placu Łuczkowskiego
Restauracja Hotelu Edels – w zasięgu krótkiego spaceru od trasy
Miejsca postojowe dla samochodów osobowych dostępne są w rejonie ul. Lubelskiej oraz ulic okalających wzgórze katedralne.
Z tarasu dzwonnicy o wysokości ponad 40 metrów roztacza się jedyna w swoim rodzaju panorama 360 stopni na Chełm i dolinę Uherki.
Wejście na wieżę może być utrudnione dla małych dzieci oraz osób o ograniczonej mobilności ze względu na charakter schodów.
Tak, szlak posiada czerwone oznakowanie. Przy każdym punkcie znajdują się tablice informacyjne z opisem obiektu.
Sam spacer to ok. 45–60 minut. Z oglądaniem wnętrz i wizytą w Podziemiach Kredowych (~50 min) warto zarezerwować 2–3 godziny.
Szlak architektoniczny przecina się z trzema trasami: Szlakiem Kultury Zachodniej (Bazylika, Kolegium Pijarów, Pałac Kretzschmarów), Szlakiem Kultury Wschodniej (Cerkiew, Seminarium) oraz Szlakiem Kultury Żydowskiej (Synagoga). Można łączyć szlaki w dłuższy spacer.
Tak, zwłaszcza starszych. Podziemia Kredowe to duża atrakcja. Długość 2 km jest przystępna nawet dla młodszych dzieci.
Płatne atrakcje: Wejście na dzwonnicę (taras widokowy), zwiedzanie XVIII-wiecznych krypt oraz piwnic klasztornych wymaga zakupu biletu.
Karnet: Warto rozważyć zakup karnetu na wszystkie obiekty na Górce Chełmskiej (normalny ok. 22 zł, ulgowy 12 zł), co pozwala zaoszczędzić czas i środki
Trasa upamiętniająca żydowską historię Chełma — od legend Mędrców po ślady Holokaustu. Spacer przez miejsca, które opowiadają o społeczności tworzącej to miasto przez wieki.
Poznaj szlak
Trasa prowadząca śladami dziedzictwa Chełma — od gotyku po barok, przez kościoły i klasztory, w których słychać echo wielowiekowej tradycji.
Poznaj szlak
Szlak prowadzi przez wyjątkowe osiedle w całości wpisane do rejestru zabytków, będące jednym z większych projektów urbanistycznych okresu II Rzeczypospolitej. W 2028 roku osiedle obchodzić będzie swoje 100-lecie.
Poznaj szlak