Szlak prowadzi przez wyjątkowe osiedle w całości wpisane do rejestru zabytków, będące jednym z większych projektów urbanistycznych okresu II Rzeczypospolitej. W 2028 roku osiedle obchodzić będzie swoje 100-lecie.
Szlak prowadzi przez wyjątkowe osiedle w całości wpisane do rejestru zabytków, będące jednym z większych projektów urbanistycznych okresu II Rzeczypospolitej. Zapraszamy do zapoznania się z poniższymi informacjami, które przygotował miłośnik lokalnej historii.
Spacer najlepiej rozpocząć przed dawnym gmachem dyrekcji, który miał być głównym budynkiem powstającej dzielnicy. Projekt przewidywał budowę pięciokondygnacyjnego gmachu o kubaturze 71.400 m³, złożonego z 352 pomieszczeń, przeznaczonych dla 748 pracowników. Budynek rozplanowano na rzucie litery H, z pięcioma skrzydłami pełnymi i dwoma skróconymi. Nad wejściem znajdowały się okna dużej dwukondygnacyjnej sali posiedzeń. Ponadto elewacja miała posiadać wykończenie ze szlachetnego tynku z dodatkiem miki oraz cokół wyłożony cegłą klinkierową.
W okresie wojny budynek wykorzystywały władze niemieckie. Między innymi przetrzymywano w nim przesiedleńców z Wielkopolski, a następnie funkcjonowały biura Arbeitsamtu. W okresie powojennym gmach był siedzibą licznych instytucji, jak władze powiatowe, PKP, pogotowie ratunkowe, banki, ZUS, władze oświatowe i struktury PZPR.
W 1944 r. budynek stał się „bohaterem” manipulacji historycznej, sugerującej, że powstał w nim zalążek władz komunistycznych – Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Komitet powołany został w istocie w Moskwie i przybył wprawdzie do Chełma pod koniec lipca, przenosząc się dosyć szybko do Lublina. W ramach utrwalania fałszerstwa, Chełm został uznany za „pierwszą stolicę Polski Ludowej”, „Miasto PKWN” i „Miasto Manifestu Lipcowego”. Tak funkcjonował w oficjalnej propagandzie i podręcznikach historii.
Sprzed gmachu kierujemy się w kierunku północnym. Przed nami rozpościera się obszerny plac, przed wojna funkcjonujący jako plac Wolności, po II wojnie światowej jako plac PKWN, a obecnie jako plac Niepodległości. W centrum znajduje się obecnie pomnik Jana Pawła II, ufundowany w 2006 r. Za placem i przebiegającą w tym miejscu ulicą w kierunku dworca PKP biegnie Aleja Marszałka Józefa Piłsudskiego. Po jej obu stronach usytuowane są cztery bloki tzw. Dyrekcji Dolnej, tworzące malowniczą obudowę placu. Trzykondygnacyjne budynki rozplanowano w formie podków, dwóch mniejszych (od północy) i dwóch większych. Bloki posiadają obszerne dwuspadowe dachy z lukarnami, kryte czerwoną dachówką (jak większość budynków osiedla) i kominy wykonane z czerwonej cegły. Na niektórych zachowały się napisy niemieckie z okresu okupacji. Na skwerze od strony zachodniej (noszącym imię 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK) w 2011 r. odsłonięto Pomnik Wołyński, poświęcony Polakom – ofiarom ludobójstwa na Kresach Wschodnich, dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów w latach 1943-1945.
Z placu Niepodległości skręcamy w kierunku zachodnim. Za nowymi budynkami rozciągają się kolejne budynki osiedla, zaprojektowane w formie stylizowanych dworków (nawiązanie do tradycyjnej formy ziemskich siedzib miało podkreślić polskość terenów, poddanych w okresie zaborów intensywnej rusyfikacji). Jest to najbardziej malowniczy fragment osiedla. Parterowe budynki z mieszkalnym poddaszem usytuowane przy ulicach: Stephensona, Czackiego, 1 Pułku Szwoleżerów, Reymonta i Słowackiego, położone są na łagodnym północno-wschodnim stoku Góry Chełmskiej i otoczone zielenią. Formalnie tworzą odrębną część osiedla, nie zaliczaną ani do Dyrekcji Dolnej, ani do Dyrekcji Górnej. Mieszkania są dwupoziomowe, z sypialniami na poddaszu. Miały składać się z dwóch mieszkań o trzech lub czterech pokojach, spiżarni i łazienki.
Ulicą Stephensona idziemy w kierunku tzw. Dyrekcji Górnej, położonej pomiędzy Górą Chełmską i tzw. Górą Kredową. Ten fragment złożony jest z wielorodzinnych, dwukondygnacyjnych bloków, położonych przy ulicach: Żwirki i Figury, Jana Kazimierza, Granicznej, Wiejskiej, Bydgoskiej i Katedralnej. U zwieńczenia ul. Stephensona znajduje się obecnie plac 1000-lecia Państwa Polskiego, przy którym wzniesiono w 1964 r. budynek Chełmskiego Domu Kultury. Ostatecznie usytuowano w tym rejonie ulicę Bolesława Limanowskiego. Przy zachodniej stronie placu miał powstać Dom Prezesa (7 pokoi z kuchnią o pow. 230 m²). Obiekt miał być usytuowany na obrzeżach obszernego Parku Kolejowego (duży park miał również powstać w okolicach dworca kolejowego), rozciągającego na stoku Góry Chełmskiej w kierunku zespołu katedralnego (obecnie w tym miejscu jest Park XXX-lecia).
Z ul. Żwirki i Wigury skręcamy w ul. Katedralną (za nami widok na Górę Chełmską z dawną katedrą unicką) z nawierzchnią z cegły klinkierowej. Jest to jedna z najlepiej zachowanych fragmentów Dyrekcji, zabudowana po obu stronach jednolitymi jednopiętrowymi budynkami z wysokimi dwuspadowymi dachami, rozczłonkowanymi na segmenty, zwieńczone na wejściami wydatnymi szczytami (oprócz skrajnych segmentów). Wejścia do klatek ozdobione są portalami wysuniętymi przed lico ściany (przy niektórych umieszczono schody). W ściętych narożach od strony ulicy umieszczono balkony podparte filarem (identyczne balkony znajdują się także w budynkach przy ul. Granicznej). Po kilku metrach mijamy ul. Bydgoską, wzdłuż której biegnie łamany długi budynek w podobnym kształcie, położony na lekko opadającym w kierunku północnym terenie.
Po przejściu kilku metrów dochodzimy do ul. Wiejskiej, przy której również ciągnie długi łamany budynek (na ścianach można dostrzec pochodzące z czasów okupacji litery V). Po prawej widzimy niezagospodarowana do dzisiaj Górę Kredową. Ul. Wiejską dochodzimy do ul. Batorego. Na wprost widzimy dwa odrestaurowane budynki, położone przy ul. Chopina i ul. Moniuszki. W jednym (od strony wschodniej) znajduje się Konsulat Honorowy Ukrainy. Mijamy budynki i schodami na stromej skarpie docieramy do gmachu Dyrekcji. Mimo tylko częściowego zrealizowania planu inwestycji (szczególnie w zakresie organizacji terenów zielonych, zabudowanych chaotycznie garażami i szopami w czasach PRL) Osiedle Dyrekcja ciągle przyciąga uwagę oryginalnym kształtem i walorami architektonicznym, czekając na realizację formułowanych planów rewitalizacji.
Osiedle „Dyrekcja” powstało w związku z planami przeniesienia siedziby Radomskiej Dyrekcji PKP. Koncepcja tak znaczącej inwestycji pojawiła się w połowie lat dwudziestych, kiedy stwierdzono, że zarządzanie koleją z Radomia sprawia spore problemy, głównie z powodu braku odpowiednich budynków oraz rozległości linii kolejowych (znajdujących się we wschodniej części Rzeczypospolitej). W związku z tym podjęto decyzję o budowie nowej siedziby dla dyrekcji, a także w celu zracjonalizowania zarządzania, przeniesieniu tej siedziby bardziej na wschód.
Całościowa koncepcja przewidywała tereny pod zabudowę zwartą i luźną, regularny układ ulic oraz miejsca na dzielnicę handlową i usługową. Zgodnie z koncepcją „miasta ogrodu”, zabudowa miała zajmować ok. 40% powierzchni. Na pozostały teren przeznaczone był na skwery, ogrody, zadrzewienia i obiekty rekreacyjne. Osiedle kolejowe miało zajmować obszar 52 hektarów. Plan przewidywał wybudowanie 156 budynków mieszkalnych (złożonych z ponad czterystu, a po weryfikacji planów sześciuset mieszkań) a także głównego biurowca i licznych budynków użyteczności publicznej (m.in. miała powstać łaźnia, ambulatorium, Klub Kolejarza z dużą sala widowiskowo-odczytowa na 700 osób, salą gimnastyczną, basenem, tarasem do „kąpieli słonecznych”, biblioteką, czytelnią i sala klubową). Wśród budynków mieszkalnych, obok dwupiętrowych wielorodzinnych bloków, znaczną część miały stanowić dwurodzinne domy, utrzymane w stylistyce dworków (w sumie na osiedlu zaplanowano 11 typów budynków). Zwracały również uwagę metraże lokali mieszkalnych (dwupokojowe mieszkanie z kuchnią miało posiadać powierzchnię 70 m²), zaopatrzonych w łazienki i spiżarnie.
Wartość inwestycji, która miała zostać zrealizowana w trzy lata, oszacowano na ok. 30 mln złotych. Centralną arterią osiedla miała być aleja Marszałka Józefa Piłsudskiego, prowadząca od dworca kolejowego do gmachu dyrekcji. Pozostałe ulice tworzyły dosyć regularną sieć. Zakładano, że po ukończeniu inwestycji w dzielnicy zamieszka blisko 25 tys. ludzi. Do 1938 r. powstało blisko 250 budynków prywatnych. W sumie do 1931 r. wzniesiono 113 (wraz z gmachem) budynków, niestety większość w stanie surowym. Narastający kryzys gospodarczy uniemożliwił jednak kontynuowanie prac. W 1933 r. inwestycję ostatecznie wstrzymano. Przeniesienie władz kolejowych z Radomia miało nastąpić 1 grudnia 1939 r. Wybuch II wojny światowej po raz kolejny przerwał prace. Budynki (w niektórych przypadkach wykończone przez Niemców zostały przejęte na potrzeby niemieckich urzędów i kolei, a także służb bezpieczeństwa). W nowych realiach politycznych, zrezygnowano z realizacji przedwojennych planów, chociaż w miarę upływu lat coraz bardziej doceniano walory urbanistyczne i architektoniczne wznoszonej dzielnicy i w 1971 r. Osiedle Dyrekcja zostało wpisane do rejestru zabytków.
Dwukilometrowy spacer przez 700 lat architektury Chełma — od gotyckiego Magistratu po modernistyczną Szkołę Techniczną. Szlak łączący dziedzictwo trzech kultur w jednej opowieści o sztuce budowania.
Poznaj szlak
Trasa prowadząca śladami dziedzictwa Chełma — od gotyku po barok, przez kościoły i klasztory, w których słychać echo wielowiekowej tradycji.
Poznaj szlak
Trasa upamiętniająca żydowską historię Chełma — od legend Mędrców po ślady Holokaustu. Spacer przez miejsca, które opowiadają o społeczności tworzącej to miasto przez wieki.
Poznaj szlak