Szlak chełmskich zabytków architektury

Punkty na trasie

1. 1

   Budynek Dawnego Magistratu

   ul. Lubelska 63

   Gmach dawnego Magistratu, obecnie siedziba m.in. Informacji Turystycznej. Neorenesansowa fasada z czerwonej cegły z dekoracyjnymi gzymsami. Punkt startowy szlaku. Obiekt powstał w latach 1926–1927, został zaprojektowany i wzniesiony w stylu neorenesansowym.

   Do najważniejszych cech architektonicznych tego zabytku należą:
   Plan bryły: Budynek został założony na rzucie litery L.
   Zwieńczenie: Charakterystycznym elementem są attyki ze sterczynami oraz półkolisty tympanon (szczyt) w części narożnej.
   Detale elewacji: Na fasadzie zachowały się pierwotne elementy, takie jak podziały gzymsami, herb miasta umieszczony w szczycie oraz okulus z datą „1927”.

   Choć bryła zachowuje swój pierwotny charakter, styl neorenesansowy jest dziś nieco mniej widoczny z powodu licznych przebudów, szczególnie w skrzydle od strony ul. Strażackiej (gdzie mieści się kino „Zorza”).

   

2. 2

   Klasztor Reformatów i Kościół pw. św. Andrzeja Apostoła

   barok zakonny, XVII w. ul. Reformacka 13

   Zespół klasztorny z prostą fasadą kontrastującą z bogatym wnętrzem.

   Kościół pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła (1744-1750 r.) to barokowe dzieło projektu Pawła Antoniego Fontany. Jakie zagadki może skrywać taki stary obiekt sakralny? Łatwo pomyśleć, że wszystko w nim zostało już dawno odkryte. Tymczasem w 2005 r. w górnej partii fasady odsłonięto malowidła przedstawiające św. Franciszka z Asyżu, św. Andrzeja Apostoła i św. Antoniego Padewskiego. Pochodzą one z okresu budowy kościoła, choć na wiele lat zostały zasłonięte. Możliwe, że zatynkowano je w jakiś czas po powstaniu styczniowym.

   Klasztor, pierwotnie wzniesiony na planie kwadratu, stał się ofiarą carskich represji po powstaniu styczniowym – w 1864 roku zakonników wypędzono, a budynki przekształcono na potrzeby tzw. Instytutu Maryjskiego. Ta XIX-wieczna rozbudowa nadała zespołowi kształt podkowy, a jej elewacje zdobią harmonijne detale: dekoracje roślinne oraz profilowane gzymsy.

   

   Więcej o tym miejscu
3. 3

   Podziemia Kredowe

   architektura podziemna, XIV–XIX w. ul. Lubelska 55a

   „Cud Polski 2024” — wielopoziomowy labirynt w pokładach kredy piszącej, ponad 2 km korytarzy. https://podziemiakredowe.pl

   Chełmskie Podziemia Kredowe są unikatowym w skali Europy zespołem dawnych wyrobisk kredowych znajdujących się pod centrum miasta. System białych korytarzy przebiega głównie pod obszarem dawnego rynku i stanowi pozostałość wielowiekowej działalności górniczej prowadzonej przez mieszkańców Chełma. Wejście do podziemi mieści się w nowoczesnym pawilonie przy rynku, obok którego ustawiono figurę legendarnego Ducha Bielucha.

   

   Więcej o tym miejscu
4. 4

   Kościół pw. Rozesłania Apostołów + Kolegium Pijarów

   gotyk-renesans / barok, XIV–XVIII w. ul. Lubelska 55

   Kościół pw. Rozesłania św. Apostołów to późnobarokowy obiekt, wzniesiony w latach 1753–1763 według projektu wybitnego architekta Pawła Fontany, zachwyca unikalnym rozwiązaniem architektonicznym: został zbudowany na rzucie centralno-podłużnym z nawą o kształcie elipsy, którą otacza wieniec kaplic połączonych arkadowymi przejściami. Całość wieńczy monumentalna dwuwieżowa fasada, przed którą na dziedzińcu stoją rokokowe rzeźby MB Łaskawej oraz św. Józefa Kalasantego.

   Ściany i sklepienia zdobią iluzjonistyczne freski Józefa Mayera, nadwornego malarza króla Augusta III Sasa, natomiast wyposażenie snycerskie – w tym imponujący ołtarz główny, ambona i chrzcielnica – jest dziełem Michała Filewicza, wybitnego przedstawiciela lwowskiej rzeźby rokokowej. W bocznych ołtarzach podziwiać można cenne obrazy autorstwa Szymona Czechowicza.

   Nierozerwalną częścią kompleksu jest dawne Kolegium Pijarów, które od 1667 roku stanowiło prężny ośrodek oświaty. Murowany, trójskrzydłowy gmach powstał przed 1714 rokiem, a jego późniejszą przebudową kierował Dominik Bellotti. Architektura kolegium, choć poddana restauracjom w XIX wieku, zachowała swój klasztorny charakter i dziś, obok funkcji sakralnych, mieści m.in. Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza.

   

   Więcej o tym miejscu
5. 5

   Plac dr. Edwarda Łuczkowskiego

   układ urbanistyczny, XIV w. Plac dr. Edwarda Łuczkowskiego

   Serce średniowiecznego Chełma. Rynek powstał podczas lokacji na prawie magdeburskim. Współczesna zabudowa pierzei zachowuje dawny rytm parcelowy.

   Architektura placu nosi ślady dawnego rozplanowania z XIII i XIV stulecia. W centralnej części placu znajdują się wyeksponowane ruiny wieży staropolskiego ratusza. Pierwotny, murowany ratusz wyposażony w zegar stał w tym miejscu do wielkiego pożaru w 1788 roku; wcześniejsza budowla została zniszczona przez ogień już w 1638 roku. Ostatecznie ratusz został zniszczony w wyniku kolejnego pożaru w 1848 roku.

   Pod płytą placu znajdują się piwnice dawnego ratusza. Wykonano je z kamienia wapiennego i muszlowca, a ich dolne kondygnacje łączą się bezpośrednio z wielopoziomowym labiryntem chełmskich wyrobisk kredowych.

   Unikatowym przykładem małej architektury jest drewniany kiosk z 1913 roku, należący niegdyś do żydowskiego społecznika Mejera Dobkowskiego.

   Na placu znajduje się również odrestaurowany monument z 1930 r. upamiętniający 10. rocznicę zwycięstwa nad Armią Czerwoną

   

   Więcej o tym miejscu
6. 6

   Synagoga Mała (bejt ha-midrasz)

   secesja, 1912–1914 ul. Kopernika 8

   Zabytkowa synagoga w stylu secesyjnym, to jeden z niewielu ocalałych żydowskich obiektów sakralnych w regionie. Dekoracyjna fasada z elementami secesji i eklektyzmu.

   Ta murowana świątynia, wzniesiona w latach 1912–1914, została zaprojektowana na planie prostokąta z zachowaniem tradycyjnego układu synagogalnego. Pod względem architektonicznym budynek dzieli się na trzy kluczowe przestrzenie: Salę Modlitw, przylegający do niej przedsionek na parterze oraz przestrzeń dla kobiet usytuowaną na piętrze.

   

   Więcej o tym miejscu
7. 7

   Cerkiew pw. św. Jana Teologa

   klasycyzm, 1846–1849 ul. Sienkiewicza 1

   Katedra prawosławna diecezji lubelsko-chełmskiej. Klasycystyczna bryła z kopułą tworzy jeden z najbardziej rozpoznawalnych punktów panoramy Chełma.

   Ta murowana świątynia, wzniesiona w latach 1846–1852, jest doskonałym przykładem stylu klasycystycznego o szlachetnej i harmonijnej formie. Pod względem architektonicznym budowla charakteryzuje się czystością formy typową dla połowy XIX stulecia.

   Wnętrze cerkwi kryje niezwykle cenne zabytki sztuki sakralnej, w tym umieszczoną nad cesarskimi wrotami XVIII-wieczną replikę Cudownej Ikony Matki Boskiej Chełmskiej. Od 2021 roku w świątyni można również podziwiać nową ikonę napisaną na świętej górze Athos, będącą kolejnym dowodem żywego kultu maryjnego w tym miejscu.

   W skład całego zespołu cerkiewnego wchodzą również murowana dzwonnica wzniesiona po 1867 roku i okazała, murowana plebania z lat 1867–1868, otoczona ogrodem.

   

   Więcej o tym miejscu
8. 8

   Dawne Seminarium Unickie i cerkiew pw. św. Mikołaja

   Obecnie Dział Sztuki Dawnej Muzeum im. Wiktora Ambroziewicza ul. Św. Mikołaja 4

   Zespół dawnego unickiego seminarium duchownego obecnie mieści Dział Sztuki Dawnej Muzeum im. Wiktora Ambroziewicza.

   Centralnym punktem założenia jest murowana cerkiew pw. św. Mikołaja, wzniesiona w połowie XVIII wieku. Architektura świątyni, pierwotnie służącej unitom, reprezentuje formy dojrzałego baroku, które przetrwały próbę czasu mimo remontu w 1808 roku oraz okresowych zmian funkcji obiektu. W jej bezpośrednim sąsiedztwie w latach 1769–1800 powstał rozległy kompleks budynków seminarium duchownego, ufundowany przez biskupa Maksymiliana Ryłłę, który w 1769 roku powierzył zarząd nad placówką zakonowi bazylianów.

   Obiekt pełnił rolę świątyni unickiej, cerkwi prawosławnej, a w okresie międzywojennym kaplicy rzymsko-katolickiej przy seminarium nauczycielskim żeńskim.

   

9. 9

   Pałac Kretzschmarów

   eklektyzm, kon. XIX w. ul. Pocztowa 50

   Elegancka rezydencja z boniowanym parterem i gzymsem koronującym, to świadectwo zamożności chełmskiego mieszczaństwa w epoce zaborów.

   To jedna z najbardziej reprezentacyjnych rezydencji fabrykanckich w regionie, stanowiąca unikalny przykład architektury secesyjno-eklektycznej z przełomu XIX i XX wieku. Budowla powstawała dwuetapowo: pierwotnie była to parterowa willa z wysokim podpiwniczeniem, wzniesiona około 1895 roku dla Wilhelma Kretzschmara według projektu A. Sokołowa. Obecny charakter nadała jej przebudowa z 1906 roku dla własiciela Franciszka Gassnera, w ramach której dobudowano piętro oraz charakterystyczną wieżyczkę.

   Pod względem sztuki i architektury obiekt zachwyca bogactwem detalu sztukatorskiego oraz asymetryczną bryłą. Środkową część elewacji wieńczy obszerny naczółek z płaskorzeźbą przedstawiającą nimfę kąpiącą się w otoczeniu dwóch amorków, uzupełnioną motywami roślinnymi. Nad oknami balkonowymi umieszczono rzeźbiarski detal w formie głowy fauna, girlandy kwiatowe oraz wiązki tataraku. Powyżej gzymsu biegnie girlanda z liści laurowych przedzielona rozetami z kwiatów słonecznika.

   

   Więcej o tym miejscu
10. 10

    Chełmska Szkoła Techniczna (PANS)

    Państwowa Akademia Nauk Stosowanych ul. Pocztowa 54

    Placówka, będąca pierwszą szkołą zawodową na terenie miasta, powstała w 1878 r. w Lublinie. Po jedenastu latach została przeniesiona do Chełma i na jej potrzeby powstał istniejący obecnie gmach, którego budowę ukończono w 1895 r. Szkoła przygotowywała kadry do pracy w kolejnictwie. Budynek był dosyć nowoczesny i obok rozbudowanych warsztatów szkolnych posiadał oświetlenie elektryczne, co było ewenementem w ówczesnym Chełmie. Po powstaniu guberni chełmskiej w budynku umieszczono kasę gubernialną, a w okresie I wojny światowej polską Szkołę Filologiczną, przekształconą z czasem w Gimnazjum Państwowe im. Stefana Czarnieckiego. W okresie międzywojennym w budynku funkcjonowała Państwowa Szkoła Rzemieślnicza oraz Gimnazjum Mechaniczne.

    Po II wojnie światowej na bazie tej ostatniej placówki powstał Zespół Szkół Mechanicznych im. Ewarysta Stobnickiego (wieloletni dyrektor szkoły).

    Od 2001 r. mieści się tutaj rektorat uczelni oraz wydziały: nauk technicznych, matematyki i informatyki.

    

11. 11

    Bazylika Narodzenia NMP

    barok, proj. P. Fontana, 1735–1756 ul. Lubelska 2

    Arcydzieło baroku autorstwa P. Fontany koronujące Górę Chełmską. Dwuwieżowa fasada i zespół katedralny z pałacem biskupim.

    Białe wieże Sanktuarium maryjnego na Górze Chełmskiej to majestatyczna dominanta całego miasta. Gdy zbliżamy się do samego wzniesienia, kształty bazyliki stają się coraz bardziej wyraźne, choć znikają na moment przysłonięte starodrzewem, jeśli wchodzimy od strony bramy przy ul. Lubelskiej.

    Należącym do zespołu katedralnego zabytkiem, który sprawi zapewne sporo przyjemności i emocji młodszym zwiedzającym, jest dzwonnica. Mierzy ponad 40 m wysokości i stanowi najlepszy punkt widokowy na miasto oraz samo sanktuarium. Detale architektoniczne obiektu w stylu bizantyjsko-prawosławnym po odzyskaniu niepodległości ustąpiły miejsca formie bardziej barokowej. Świątynię podwyższono o kolejną kondygnację i zwieńczono hełmem latarniowym, zamiast cebulastego.

    

    Więcej o tym miejscu