Trasa śladami prawosławnego i unickiego dziedzictwa Chełma. Od XIII-wiecznych krypt po cerkwie i seminaria, w których zapisana jest historia wschodniego pogranicza.
Chełm leży na granicy dwóch wielkich tradycji chrześcijańskich: łacińskiej i bizantyjskiej. Na Górze Chełmskiej, gdzie dziś stoi barokowa bazylika, przez wieki wznosiła się cerkiew katedralna biskupów prawosławnych, a później unickich. To tu zaczyna się opowieść o wschodnim obliczu miasta.
Szlak prowadzi przez 10 punktów związanych z tradycją prawosławną i unicką – od XIII-wiecznych krypt książąt halickich, przez seminaria duchowne i cerkwie, po miejsca pamięci wybitnych postaci ukraińskiej historii. Trasa zajmuje około dwóch i pół godziny spokojnego spaceru.
W średniowieczu Chełm leżał na pograniczu Słowiańszczyzny Wschodniej i Zachodniej, Piastowskiej Polski i Rusi Kijowskiej. W XIII wieku Daniel Romanowicz władca księstwa Halicko-Włodzimierskiego i pierwszy Król Rusi, uczynił Chełm stolicą swego państwa i ufundował na Górze Chełmskiej cerkiew katedralną. Przez kolejne stulecia Chełm był siedzibą biskupów prawosławnych, a po unii brzeskiej w 1596 roku, biskupów unickich (greckokatolickich), łączących obrządek wschodni z uznaniem zwierzchnictwa papieża.
W XIX wieku władze rosyjskie skasowały unię na Chełmszczyźnie, przejmując unickie świątynie i seminaria na rzecz prawosławia. Ta burzliwa historia zostawiła w tkance miasta dwie warstwy dziedzictwa, unicką i prawosławną, które ten szlak pozwala odkryć.
Obiekt wzniesiony latach 1735-1756 według projektu włoskiego architekta Pawła Antoniego Fontany, na miejscu trzynastowiecznej cerkwi katedralnej pw. Bogurodzicy, służącej biskupom prawosławnym i unickim. Wybudowana w stylu późnego baroku jest również Sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej. Po 1875 r. przebudowana na sobór prawosławny, od 1931 r. siedziba parafii pw. Narodzenia NMP.
Sięgające XIII w. krypty (w zasadniczej części z XVIII w.), kryjące m.in. szczątki książąt halicko-włodzimierskich (w tym króla Daniela Romanowicza) oraz biskupów prawosławnych i unickich (w okresie II wojny światowej w jednej z krypt funkcjonowała kaplica pw. Świętego Proroka Daniela). Po zabiegach konserwatorskich udostępnione turystom w 2018 r. i połączone udostępnionymi w 2024 r. piwnicami dawnego klasztoru bazylianów z XVII w.
Budowla jest częścią zespołu katedralnego na Górze Chełmskiej. Powstała w latach 1711-1730 z inicjatywy ówczesnego biskupa Józefa Lewickiego na siedzibę chełmskich biskupów unickich. Rozbudowana w XIX w. służyła duchowieństwu prawosławnemu. Obecnie jest wykorzystywana przez bazylikę pw. Narodzenia NMP
Grodzisko z pozostałościami zespołu rezydencjonalno-sakralnego z monumentalnym zamkiem (palatium) władcy Księstwa Halicko-Włodzimierskiego i pierwszego króla Rusi Daniela Romanowicza, z wieżą mieszkalną w centrum i cerkwią pw. Jana Złotoustego. Po włączeniu Chełma do państwa polskiego służył władcom Polski. Zniszczony został w połowie XVII w. w trakcie najazdów kozackich i szwedzkich.
Cmentarz z połowy XIX w. z grobami rosyjskich urzędników, nauczycieli i oficerów. Wykorzystywany do II wojny światowej. Miejsce pochówku emigracyjnego premiera Ukrainy Pyłypa Pyłypczuka.
Zespół dawnego unickiego seminarium duchownego z lat 1769-1800, rozbudowanego w XIX i XX w. z dawną cerkwią unicką pw. św. Mikołaja z połowy XVIII w., przebudowaną w XIX i XX w. Obecnie mieści Dział Sztuki Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza.
Zespół dawnego seminarium prawosławnego z 1890 r. z kaplicami św. Leontiusza i św. Teodozjusza oraz dawnym internatem, zabytkowym ogrodzeniem i domkiem woźnego. Obecnie funkcjonuje tutaj I Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Czarnieckiego, powstałe w 1915 r. jako Szkoła Filologiczna Chełmska.
Kamienica z końca XIX w. Prawdopodobnie miejsce urodzenia Mychajły Hruszewskiego (1866-1934), wybitnego ukraińskiego historyka i pierwszego prezydenta Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1918 r. Jego postać upamiętnia tablica ufundowana w 1996 r. z okazji 130. rocznicy urodzin.
Świątynia wzniesiona w stylu klasycystycznym w latach 1846-49 jako cerkiew wojskowa. Od 1864 r. funkcjonuje jako parafialna i obecnie jest jedynym obiektem prawosławnym na terenie Chełma. W otoczeniu znajduje się dzwonnica z 1867 r. i plebania z 1867-1868 r. oraz kilka pomników, poświęconych akcji burzenia cerkwi w 1938 r., Mychaile Hruszewskiemu i Danielowi Romanowiczowi.
Zwiedzanie jest możliwe po wcześniejszym umówieniu (tel. 82 565 24 80)
Obiekt powstał w latach 1866-1875 po przejęciu i rozbudowie przez władze rosyjskie dawnego klasztoru reformatów. Przeznaczony został na żeńską szkołę średnią, zwaną z czasem Instytutem Maryjskim (od patronki Marii Fiodorownej, żony cara Aleksandra III). W okresie międzywojennym funkcjonowało tutaj Seminarium Nauczycielskie Męskie, a obecnie Zespół Szkół Gastronomicznych i Hotelarskich.
Start na Górce Chełmskiej. Dotarcie do niej pieszo z Placu Łuczkowskiego zajmuje kilkanaście minut. Samochodem: parkingi w całym mieście są bezpłatne.
W trakcie zwiedzania Cerkwi warto pamiętać o stosownym ubiorze, zakrywającym ciało.
Polecamy wygodne obuwie, gdyż trasa prowadzi częściowo po nierównym terenie (okolice cmentarza). Latem polecamy nakrycie głowy, gdyż część trasy biegnie na otwartej przestrzeni.
W kryptach panuje niższa temperatura, dlatego zaleca się zabranie cieplejszej odzieży nawet w upalne dni.
W kompleksie na Górce w okresie letnim działa Kawiarenka „Na Górce”. W kawiarence można też nabyć pamiątki.
Ze względu na historyczny charakter wzgórza (schody, alejki), niektóre podejścia na Wysoką Górkę mogą być uciążliwe dla osób o ograniczonej mobilności.
Tak. Punkt startowy jest wspólny ze Szlakiem Kultury Zachodniej. Można połączyć oba szlaki w jeden dłuższy spacer i zobaczyć różne oblicza Chełma.
Tak, choć tematyka szlaku jest bardziej historyczna i może nie zainteresować najmłodszych. Dla rodzin z dziećmi polecamy połączenie ze Szlakiem „Tropem Misia Chełmisia”.
Istnieje możliwość zwiedzania sanktuarium i krypt z przewodnikiem po wcześniejszej rezerwacji
Bazylika (punkt 1): Wstęp do świątyni jest bezpłatny. Zwiedzanie wnętrza najlepiej planować w przerwach między nabożeństwami.
Krypty (punkt 2): Zwiedzanie krypt pod bazyliką jest odpłatne. Bilet do samych krypt kosztuje 12 zł (normalny) i 6 zł (ulgowy).
Bardziej opłacalny jest karnet za 22 zł/12 zł, który obejmuje również wstęp na dzwonnicę widokową oraz do XVII-wiecznych piwnic klasztornych.
Szlak prowadzi przez wyjątkowe osiedle w całości wpisane do rejestru zabytków, będące jednym z większych projektów urbanistycznych okresu II Rzeczypospolitej. W 2028 roku osiedle obchodzić będzie swoje 100-lecie.
Poznaj szlak
Trasa prowadząca śladami dziedzictwa Chełma – od baroku po modernizm, przez kościoły i klasztory, w których słychać echo wielowiekowej tradycji.
Poznaj szlak
Długi spacer przez kilkaset lat architektury Chełma. Szlak łączy dziedzictwo trzech kultur w jednej opowieści o sztuce budowania.
Poznaj szlak