Szlak Kultury Wschodniej

Punkty na trasie

1. 1

   Bazylika / Sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej

   barok, 1735–1756, na miejscu XIII-w. cerkwi katedralnej ul. Lubelska 2 (Góra Chełmska)

   Wzniesiona na miejscu trzynastowiecznej cerkwi katedralnej, która służyła biskupom prawosławnym i unickim. Ikona Matki Bożej Chełmskiej — czczona przez wiernych obu obrządków — to symbol wielokulturowej historii tego miejsca. Punkt wspólny ze Szlakiem Kultury Zachodniej.

   

   Więcej o tym miejscu
2. 2

   Krypty Biskupów Unickich pod Bazyliką

   XIII w., relikty książąt halicko-włodzimierskich ul. Lubelska 2

   Sięgające XIII w. krypty kryją m.in. szczątki książąt halicko-włodzimierskich
   (w tym króla Daniela Romanowicza, legendarnego fundatora miasta) oraz biskupów prawosławnych i unickich. Obok grobów władców spoczywają tu biskupi prawosławni oraz uniccy, pasterze dawnej diecezji greckokatolickiej.

   W 2014 roku polsko-ukraiński zespół badawczy odsłonił tu relikty pierwszej, trzynastowiecznej murowanej świątyni Bogurodzicy oraz pochówki osób ściśle związanych z dworem książęcym. Podczas samych tylko prac w jednym sezonie udokumentowano aż 78 pochówków, co czyni to miejsce niezwykłą nekropolią duchową, gdzie poszczególne epoki i obrządki nakładają się na siebie.

   Lokalizacja: Krypty znajdują się bezpośrednio pod prezbiterium i transeptem bazyliki na Górce Chełmskiej.
   Bilety: Wstęp do krypt kosztuje 12 zł (normalny) i 6 zł (ulgowy). Warto rozważyć zakup karnetu za 22/12 zł, który obejmuje również zwiedzanie XVII-wiecznych piwnic klasztornych oraz wejście na dzwonnicę z tarasem widokowym.

3. 3

   Pałac Biskupów Unickich

   cechy klasycystyczne, została rozbudowana w XIX wieku ul. Lubelska 2

   Część zespołu katedralnego na Górze Chełmskiej, zbudowana w latach 1711–1730 jako siedziba chełmskich biskupów unickich. Budynek świadczy o znaczeniu Chełma jako centrum administracji kościelnej obrządku wschodniego.

   Dziś ten pięknie odrestaurowany obiekt, otoczony pierścieniem zabytkowych budowli, takich jak barokowa Brama Uściługska czy majestatyczna bazylika, stanowi obowiązkowy punkt każdej wycieczki szlakiem wielokulturowego dziedzictwa Chełma. Pałac podziwia się głównie z zewnątrz jako element kompleksu architektonicznego, który niedawno przeszedł gruntowne prace konserwatorskie.

   

4. 4

   Pozostałości Zamku Króla Daniela — Wysoka Górka

   grodzisko, XIII w., palatium króla Rusi ul. Lubelska 2

   Grodzisko z pozostałościami zespołu rezydencjonalno-sakralnego Daniela Romanowicza — pierwszego króla Rusi, który w XIII wieku uczynił Chełm stolicą swego księstwa. Po włączeniu Chełma do państwa polskiego służyło kolejnym władcom.

   Daniel uczynił z Chełma swoją stolicę, budując tu palatium, które dzięki nowoczesnym jak na ówczesne czasy umocnieniom, jako jedyne oparło się niszczycielskim najazdom Mongołów w 1240 i 1259 roku. Po przyłączeniu Chełma do państwa polskiego w 1387 roku, zamek stał się własnością władców Polski i ważnym ogniwem systemu obronnego, goszcząc w swoich murach m.in. króla Władysława Jagiełłę.

   Dziś to historyczne grodzisko oferuje turystom nie tylko lekcję historii, ale i wyjątkowe wrażenia estetyczne – ze szczytu usypanego tam kopca z krzyżem roztacza się spektakularna panorama 360 stopni na całe miasto i dolinę rzeki Uherki. Eksplorując ten teren, warto zwrócić uwagę na unikalne ślady przeszłości, takie jak dawna studnia zamkowa o głębokości 45 metrów oraz relikty wieży obronnej, które harmonijnie wtapiają się w parkowy krajobraz wzgórza.

5. 5

   Cmentarz prawosławny

   poł. XIX w., groby rosyjskich urzędników ul. Lwowska, Chełm

   Cmentarz z połowy XIX wieku z grobami rosyjskich urzędników, nauczycieli i oficerów — świadectwo okresu, gdy Chełm należał do Imperium Rosyjskiego. Miejsce pochówku emigracyjnego premiera Ukrainy.

   Ta zabytkowa nekropolia, założona w 1867 roku, przylega bezpośrednio do cmentarza wojennego i jest unikalnym zapisem czasów, gdy Chełm znajdował się pod silnym wpływem kultury rosyjskiej. Spacerując wśród wiekowych nagrobków, odnajdziesz miejsca spoczynku dawnej elity miasta z połowy XIX wieku: rosyjskich urzędników, nauczycieli oraz oficerów, których losy nierozerwalnie splotły się z dziejami tutejszego pogranicza.

6. 6

   Dawne Seminarium Unickie — Cerkiew pw. Św. Mikołaja

   1769–1800, seminarium unickie ul. Św. Mikołaja 4

   Zespół dawnego unickiego seminarium duchownego z lat 1769–1800 z cerkwią unicką pw. Św. Mikołaja z połowy XVIII wieku. Obecnie mieści Dział Sztuki Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza.

   Sercem założenia jest barokowa cerkiew wzniesiona w latach 1721–1727, która wraz z monumentalnym gmachem seminarium tworzy jedną z najbardziej fascynujących osi historycznych miasta.

   Dziś te zabytkowe mury są domem dla Działu Sztuki Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza, oferując turystom spotkanie z kulturą w wyjątkowej oprawie. Od 1980 roku w przestrzeniach dawnej świątyni i seminarium prezentowane są bogate kolekcje malarstwa, rzeźby oraz portretów. Co zobaczysz? Ekspozycje malarstwa i rzeźby w unikalnych, barokowych wnętrzach dawnej cerkwi i seminarium.

7. 7

   Dawne Seminarium Duchowne Prawosławne

   1890 r., seminarium prawosławne ul. Czarnieckiego 8

   Zespół dawnego seminarium prawosławnego z 1890 roku z kaplicami Św. Leontiusza i Św. Teodozjusza oraz dawnym internatem. Powstało po kasacie unii, gdy władze rosyjskie zastąpiły tradycję unicką prawosławną.

   Spacerując po terenie szkoły, poczujesz ducha dawnej epoki, podziwiając zachowany zespół kaplic św. Leontiusza i św. Teodozjusza oraz budynek dawnego internatu (bursy), który po odzyskaniu niepodległości oferował uczniom nowoczesne warunki mieszkalne w otoczeniu rozległego parku i ogrodów

8. 8

   Dom urodzenia Mychajły Hruszewskiego

   kamienica, kon. XIX w. ul. Sienkiewicza 8

   Prawdopodobne miejsce urodzenia Mychajły Hruszewskiego (1866–1934) — wybitnego ukraińskiego historyka i pierwszego prezydenta Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1918 roku. Kamienica z końca XIX wieku.

   Lokalizacja budynku w bezpośrednim sąsiedztwie klasycystycznej cerkwi św. Jana Teologa sprawia, że ten zakątek miasta staje się symbolicznym punktem na mapie pamięci o wschodnim dziedzictwie regionu. Wizyta pod numerem 8 to dla turysty nie tylko okazja do podziwiania XIX-wiecznej architektury mieszczańskiej, ale przede wszystkim spotkanie z biografią człowieka, który kształtował mapę polityczną i intelektualną nowożytnej Europy

9. 9

   Cerkiew pw. Św. Jana Teologa

   klasycyzm, 1846–1849, katedra prawosławna ul. Sienkiewicza 1

   Świątynia wzniesiona w stylu klasycystycznym w latach 1846–1849 jako cerkiew wojskowa. Od 1864 roku funkcjonuje jako parafialna i jest Katedrą Prawosławną Diecezji Lubelsko-Chełmskiej — jedną z najważniejszych świątyń prawosławnych we wschodniej Polsce.

   Szczególną ciekawostką dla turystów i pielgrzymów jest fakt, że w 2021 roku w murach cerkwi umieszczono nową, wyjątkową ikonę napisaną na świętej górze Athos, będącą wiernym powtórzeniem cudownego wizerunku Chełmskiej Bogurodzicy. Wizyta tutaj to nie tylko spotkanie z architekturą, ale i chwila wyciszenia w otoczeniu zabytkowego zespołu, w skład którego wchodzi również dzwonnica, dom popa oraz kancelaria.

   

   Więcej o tym miejscu
10. 10

    Dawny Instytut Maryjski

    1866–1875, przebudowa klasztoru reformatów ul. Reformacka 13

    Obiekt powstały w latach 1866–1875 po przejęciu i rozbudowie przez władze rosyjskie dawnego klasztoru reformatów. Instytut Maryjski — żeńska szkoła średnia — był elementem polityki rusyfikacji na Chełmszczyźnie.

    Car Aleksander II nakazał utworzenie w tym miejscu prestiżowego Gimnazjum Ruskiego oraz Instytutu Pedagogicznego dla panien prawosławnych – była to zaledwie druga taka placówka w całym Królestwie Polskim, co podkreślało strategiczną rangę miasta w oczach imperium.

    Wizyta tutaj to okazja do zobaczenia architektury, która pierwotnie służyła celom rusyfikacji, by po 1918 roku stać się jednym z filarów polskiej kultury i oświaty jako państwowe seminarium nauczycielskie. Budynek przeszedł długą drogę: od carskiej szkoły dla dam zainaugurowanej z wielką pompą przez namiestnika cara, przez niemiecki szpital wojskowy w czasie II wojny światowej, aż po współczesny kompleks edukacyjny.