Trasa śladami prawosławnego i unickiego dziedzictwa Chełma. Od XIII-wiecznych krypt po cerkwie i seminaria, w których zapisana jest historia wschodniego pogranicza.
dystans
3-6 km
czas
ok. 2,5h
lokomocja
Pieszo
start
Bazylika/Sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej, ul. Lubelska 2
Na styku różnych tradycji
Chełm leży na granicy dwóch wielkich tradycji chrześcijańskich: łacińskiej i bizantyjskiej. Na Górze Chełmskiej, gdzie dziś stoi barokowa bazylika, przez wieki wznosiła się cerkiew katedralna biskupów prawosławnych, a później unickich. To tu zaczyna się opowieść o wschodnim obliczu miasta.
Szlak prowadzi przez 10 punktów związanych z tradycją prawosławną i unicką – od XIII-wiecznych krypt książąt halickich, przez seminaria duchowne i cerkwie, po miejsca pamięci wybitnych postaci ukraińskiej historii. Trasa zajmuje około dwóch i pół godziny spokojnego spaceru.
W średniowieczu Chełm leżał na pograniczu Słowiańszczyzny Wschodniej i Zachodniej, Piastowskiej Polski i Rusi Kijowskiej. W XIII wieku Daniel Romanowicz władca księstwa Halicko-Włodzimierskiego i pierwszy Król Rusi, uczynił Chełm stolicą swego państwa i ufundował na Górze Chełmskiej cerkiew katedralną. Przez kolejne stulecia Chełm był siedzibą biskupów prawosławnych, a po unii brzeskiej w 1596 roku, biskupów unickich (greckokatolickich), łączących obrządek wschodni z uznaniem zwierzchnictwa papieża.
W XIX wieku władze rosyjskie skasowały unię na Chełmszczyźnie, przejmując unickie świątynie i seminaria na rzecz prawosławia. Ta burzliwa historia zostawiła w tkance miasta dwie warstwy dziedzictwa, unicką i prawosławną, które ten szlak pozwala odkryć.
Punkty na trasie
Punkty na trasie
1
Bazylika / Sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej
barok, 1735–1756, na miejscu XIII-w. cerkwi katedralnej
ul. Lubelska 2 (Góra Chełmska)
Obiekt wzniesiony latach 1735-1756 według projektu włoskiego architekta Pawła Antoniego Fontany, na miejscu trzynastowiecznej cerkwi katedralnej pw. Bogurodzicy, służącej biskupom prawosławnym i unickim. Wybudowana w stylu późnego baroku jest również Sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej. Po 1875 r. przebudowana na sobór prawosławny, od 1931 r. siedziba parafii pw. Narodzenia NMP.
Sięgające XIII w. krypty (w zasadniczej części z XVIII w.), kryjące m.in. szczątki książąt halicko-włodzimierskich (w tym króla Daniela Romanowicza) oraz biskupów prawosławnych i unickich (w okresie II wojny światowej w jednej z krypt funkcjonowała kaplica pw. Świętego Proroka Daniela). Po zabiegach konserwatorskich udostępnione turystom w 2018 r. i połączone udostępnionymi w 2024 r. piwnicami dawnego klasztoru bazylianów z XVII w.
3
Pałac Biskupów Unickich
Powstał w 1711-1730 r., rozbudowany w XIX wieku.
ul. Lubelska 2
Budowla jest częścią zespołu katedralnego na Górze Chełmskiej. Powstała w latach 1711-1730 z inicjatywy ówczesnego biskupa Józefa Lewickiego na siedzibę chełmskich biskupów unickich. Rozbudowana w XIX w. służyła duchowieństwu prawosławnemu. Obecnie jest wykorzystywana przez bazylikę pw. Narodzenia NMP
4
Pozostałości Zamku Króla Daniela (Wysoka Górka)
Grodzisko związane z pierwszym królem
ul. Lubelska 2
Grodzisko z pozostałościami zespołu rezydencjonalno-sakralnego z monumentalnym zamkiem (palatium) władcy Księstwa Halicko-Włodzimierskiego i pierwszego króla Rusi Daniela Romanowicza, z wieżą mieszkalną w centrum i cerkwią pw. Jana Złotoustego. Po włączeniu Chełma do państwa polskiego służył władcom Polski. Zniszczony został w połowie XVII w. w trakcie najazdów kozackich i szwedzkich.
5
Cmentarz prawosławny na Górze Chełmskiej
poł. XIX w., groby rosyjskich urzędników
ul. Lubelska 2
Cmentarz z połowy XIX w. z grobami rosyjskich urzędników, nauczycieli i oficerów. Wykorzystywany do II wojny światowej. Miejsce pochówku emigracyjnego premiera Ukrainy Pyłypa Pyłypczuka.
6
Dawne Seminarium Unickie (Cerkiew pw. Św. Mikołaja)
1769–1800
ul. Św. Mikołaja 4
Zespół dawnego unickiego seminarium duchownego z lat 1769-1800, rozbudowanego w XIX i XX w. z dawną cerkwią unicką pw. św. Mikołaja z połowy XVIII w., przebudowaną w XIX i XX w. Obecnie mieści Dział Sztuki Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza.
7
Dawne Seminarium Duchowne Prawosławne
1890 r., seminarium prawosławne
ul. Czarnieckiego 8
Zespół dawnego seminarium prawosławnego z 1890 r. z kaplicami św. Leontiusza i św. Teodozjusza oraz dawnym internatem, zabytkowym ogrodzeniem i domkiem woźnego. Obecnie funkcjonuje tutaj I Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Czarnieckiego, powstałe w 1915 r. jako Szkoła Filologiczna Chełmska.
8
Dom urodzenia Mychajły Hruszewskiego
kamienica, koniec XIX w.
ul. Sienkiewicza 8
Kamienica z końca XIX w. Prawdopodobnie miejsce urodzenia Mychajły Hruszewskiego (1866-1934), wybitnego ukraińskiego historyka i pierwszego prezydenta Ukraińskiej Republiki Ludowej w 1918 r. Jego postać upamiętnia tablica ufundowana w 1996 r. z okazji 130. rocznicy urodzin.
9
Cerkiew pw. Św. Jana Teologa
Klasycyzm, 1846–1849
ul. Sienkiewicza 1
Świątynia wzniesiona w stylu klasycystycznym w latach 1846-49 jako cerkiew wojskowa. Od 1864 r. funkcjonuje jako parafialna i obecnie jest jedynym obiektem prawosławnym na terenie Chełma. W otoczeniu znajduje się dzwonnica z 1867 r. i plebania z 1867-1868 r. oraz kilka pomników, poświęconych akcji burzenia cerkwi w 1938 r., Mychaile Hruszewskiemu i Danielowi Romanowiczowi.
Zwiedzanie jest możliwe po wcześniejszym umówieniu (tel. 82 565 24 80)
Obiekt powstał w latach 1866-1875 po przejęciu i rozbudowie przez władze rosyjskie dawnego klasztoru reformatów. Przeznaczony został na żeńską szkołę średnią, zwaną z czasem Instytutem Maryjskim (od patronki Marii Fiodorownej, żony cara Aleksandra III). W okresie międzywojennym funkcjonowało tutaj Seminarium Nauczycielskie Męskie, a obecnie Zespół Szkół Gastronomicznych i Hotelarskich.
Twoje ustawienia prywatności mogą uniemożliwić ci obejrzenie tej treści. Zmień je, aby wyświetlić moduł.
Start na Górce Chełmskiej. Dotarcie do niej pieszo z Placu Łuczkowskiego zajmuje kilkanaście minut. Samochodem: parkingi w całym mieście są bezpłatne.
W trakcie zwiedzania Cerkwi warto pamiętać o stosownym ubiorze, zakrywającym ciało.
Polecamy wygodne obuwie, gdyż trasa prowadzi częściowo po nierównym terenie (okolice cmentarza). Latem polecamy nakrycie głowy, gdyż część trasy biegnie na otwartej przestrzeni.
W kryptach panuje niższa temperatura, dlatego zaleca się zabranie cieplejszej odzieży nawet w upalne dni.
W kompleksie na Górce w okresie letnim działa Kawiarenka „Na Górce”. W kawiarence można też nabyć pamiątki.
Czynna codziennie w okresie wakacji:
– w dni powszednie od 1000 do 1800
– w niedzielę od 800 do 1930
– od maja w weekendy
– październik – kwiecień tylko w niedzielę od 8.00 do 17.30
Ze względu na historyczny charakter wzgórza (schody, alejki), niektóre podejścia na Wysoką Górkę mogą być uciążliwe dla osób o ograniczonej mobilności.
Najczęściej zadawane pytania
Czy szlak pokrywa się z innymi trasami?
Tak. Punkt startowy jest wspólny ze Szlakiem Kultury Zachodniej. Można połączyć oba szlaki w jeden dłuższy spacer i zobaczyć różne oblicza Chełma.
Czy trasa jest odpowiednia dla dzieci?
Tak, choć tematyka szlaku jest bardziej historyczna i może nie zainteresować najmłodszych. Dla rodzin z dziećmi polecamy połączenie ze Szlakiem „Tropem Misia Chełmisia”.
Czy istnieje możliwość zwiedzania z przewodnikiem?
Istnieje możliwość zwiedzania sanktuarium i krypt z przewodnikiem po wcześniejszej rezerwacji
– grupa powyżej 30 osób – 7 zł/os.
– poniżej 30 osób – 200 zł.
Obsługujemy pliki cookies. Jeśli uważasz, że to jest ok, po prostu kliknij "Akceptuj wszystko". Możesz też wybrać, jakie chcesz ciasteczka, klikając "Ustawienia".
