Punkty na trasie

1. 1

   Zabytkowy kiosk Dobkowskiego

   secesja, 1913 r. Plac Łuczkowskiego

   Drewniany kiosk żydowskiego kupca i działacza społecznego Mejera Dobkowskiego powstały w 1913 r.

   Secesyjny kiosk z 1913 roku, postawiony przez rodzinę Dobkowskich — jedyny tego typu obiekt zachowany w Chełmie. Stoi na placu, który przed wojną tętnił życiem handlowym zarówno polskim, jak i żydowskim. Kiosk to punkt startowy szlaku i symbol codzienności, która bezpowrotnie odeszła.

   Kiosk stanowi niezwykle cenny, materialny ślad żydowskiego dziedzictwa Chełma, który od zarania dziejów był miastem wielokulturowym i prężnym ośrodkiem handlu pogranicza. Wizyta przy tym unikalnym zabytku to doskonała okazja, by poczuć atmosferę dawnego Chełma, a następnie odkryć sąsiadujące z nim ruiny wieży staropolskiego ratusza.

   

2. 2

   Pomnik na terenie dawnego getta

   miejsce pamięci, odsłonięty 2022 ul. Pocztowa 23

   Monument, odsłonięty w 2022 roku, znajduje się na obszarze dawnego getta i stanowi symbol pamięci o tysiącach mieszkańców zamordowanych przez niemieckiego okupanta w czasie II wojny światowej.

   Przez stulecia Żydzi stanowili integralną część Chełma, a w 1939 roku ich liczebność wynosiła blisko 13 tysięcy (około 40–50% ogółu ludności), co czyniło z miasta jeden z najważniejszych ośrodków kultury żydowskiej w regionie.

   Monument ten, wraz z pobliską Małą Synagogą przy ul. Kopernika 8 oraz historycznym kirkutem przy ul. Kolejowej, tworzy przejmującą ścieżkę pamięci, pozwalającą zrozumieć skalę dziedzictwa zniszczonego w latach okupacji.

3. 3

   Tablica Simona Mondzaina

   malarz, ur. 1890 ul. Lubelska 27

   Szymon (Simon) Mondzain urodził się w Chełmie w 1890 roku. Wyjechał do Paryża, gdzie stał się cenionym malarzem École de Paris. Tablica na kamienicy przy Lubelskiej przypomina o chełmskich korzeniach artysty, którego prace wiszą dziś w muzeach Francji i Izraela.

   Simon Mondzain(znany również jako Szymon Mondszajn, 1888–1979) stał się jednym z ważniejszych przedstawicieli środowiska artystycznego Paryża, a jego twórczość do dziś jest przywoływana jako dowód na to, jak wybitne jednostki współtworzyły i wzbogacały dziedzictwo kulturowe oraz historię przedwojennego miasta.

   Tablica została ufundowana w 2013 roku, w 125. rocznicę urodzin malarza, stanowiąc istotny punkt na mapie pamięci o żydowskich mieszkańcach Chełma, którzy przed 1939 rokiem stanowili blisko połowę ludności miasta.

4. 4

   Dawna Drukarnia Bronfeldów

   drukarnia hebrajska, XIX/XX w. ul. Lubelska 10

   Rodzina Bronfeldów prowadziła tu jedną z najważniejszych drukarni hebrajskich i jidyszowych w regionie. Wydawali książki religijne, kalendarze, literaturę świecką. Drukarnia była jednym z ośrodków żydowskiego życia intelektualnego w Chełmie — dziś po niej zostały jedynie wspomnienia i zachowane egzemplarze wydań.

   Wyjątkowym punktem na mapie usługowej dawnego Chełma był działający tu Zakład Stempli Kauczukowych „Kultura”, którego nazwa idealnie oddawała ambicje właścicieli i charakter ówczesnej ulicy Lubelskiej jako reprezentacyjnego salonu miasta.

   Spacerując tą trasą, warto pamiętać, że pod fundamentami kamienic przy ul. Lubelskiej rozciągają się słynne podziemia kredowe, które od stuleci wpływały na stabilność i architekturę zabudowy śródmieścia, czego dowodem były m.in. spektakularne zapadliska. Wizyta pod numerem 10 to doskonała okazja, by poczuć ducha dawnego, wielokulturowego Chełma, w którym polskie i żydowskie inicjatywy gospodarcze współtworzyły unikalny klimat pogranicza.

5. 5

   Tablice Marszu Śmierci i Akcji Reinhardt

   miejsce pamięci ul. Kopernika 1

   Tablice upamiętniają dwa akty zagłady: Akcję Reinhardt, w ramach której wymordowano chełmskich Żydów, oraz marsze śmierci z pierwszych miesięcy wojny. To jedno z najtrudniejszych miejsc na szlaku — wymaga chwili ciszy i refleksji.

   „Marsz Śmierci”, który wyruszył z Chełma w grudniu 1939 roku w stronę Hrubieszowa i Sokala (Niemcy zmusili około 2 tysięcy chełmskich Żydów do pieszej wędrówki w kierunku granicy z ZSRR), był jedną z pierwszych masowych zbrodni popełnionych na ludności żydowskiej w okupowanej Polsce. Z kolei „Akcja Reinhardt”, której poświęcona jest druga tablica, oznaczała systematyczną likwidację getta i deportacje tysięcy chełmskich Żydów do obozu zagłady w Sobiborze, którego relikty są do dziś badane przez archeologów.

6. 6

   Synagoga Mała (bejt ha-midrasz)

   secesja, 1912–1914 ul. Kopernika 8

   Jedyna zachowana synagoga w Chełmie — wzniesiona w stylu secesyjnym w latach 1912–1914 jako bejt ha-midrasz (dom nauki). Przetrwała wojnę, bo Niemcy użyli jej jako magazynu. Dziś budynek nosi ślady dawnej świetności w detalu architektonicznym — okna, gzymsy, proporcje fasady.

   

   Więcej o tym miejscu
7. 7

   Dawna Biblioteka im. I.L. Pereca

   kultura jidysz, XX w. ul. Pijarska 5

   Isaac Leib Perec — klasyk literatury jidysz — urodził się w Zamościu, ale jego imię noszono w Chełmie z dumą. Biblioteka była ośrodkiem żydowskiej kultury literackiej w mieście. To tu spotykali się czytelnicy, odbywały się wieczory autorskie, tu żyło jidyszowe słowo pisane.

   Przed II wojną światową to miejsce tętniło życiem intelektualnym jako siedziba Biblioteki im. Icchaka Lejbusza Pereca. Placówka ta, nosząca imię wielkiego klasyka literatury jidysz, była nie tylko wypożyczalnią książek, ale centralnym punktem spotkań i edukacji, dokumentującym bogactwo kulturowe przedwojennego Chełma.

   Sąsiednia ulica Krzywa była miejscem badań archeologicznych prowadzonych w ramach projektu „Ocalić od zapomnienia”, co podkreśla znaczenie tego zakątka dla ochrony historycznej tożsamości miasta.

8. 8

   Skwer z ławeczką Idy Haendel

   skrzypaczka, ur. 1928 ul. Mickiewicza / Lubelska

   Ida Haendel — jedna z najwybitniejszych skrzypaczek XX wieku — urodziła się w Chełmie w 1928 roku w rodzinie żydowskiej. Jako cudowne dziecko wyjechała przed wojną do Londynu. Ławeczka na skwerze upamiętnia jej chełmskie korzenie i dar, który wywiozła z tego miasta w świat.

   IDA HAENDEL – wybitna skrzypaczka, urodzona w rodzinie chełmskich Żydów w 1924 r. Laureatka I Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. Henryka Wieniawskiego w Warszawie w 1935 r. Od 1937 r. koncertowała na licznych scenach świata, współpracując z najsłynniejszymi orkiestrami i dyrygentami. Autorka licznych nagrań płytowych. W 1982 r. otrzymała nagrodę za mistrzowskie wykonanie koncertu Jeana Sibeliusa. Uhonorowana tytułem „Commander of the British Empire” (1991) i „Honorary Doctorate of the Royal College” (2000). 20 maja 2006 r. w Chełmie odbył się koncert Idy Haendel, zorganizowany z inicjatywy Stowarzyszenia „Miasteczko”.

   

9. 9

   Skwer z ławeczką Szmula Zygielbojma

   działacz Bundu, 1895–1943 ul. Mickiewicza

   Szmul Zygielbojm — urodzony w okolicach Chełma działacz Bundu, członek Rady Narodowej RP w Londynie. W maju 1943 popełnił samobójstwo w proteście przeciw bierności świata wobec zagłady Żydów. Jego rozpaczliwy gest pozostaje jednym z najbardziej wstrząsających aktów sprzeciwu wobec Holokaustu.

   Postać Zygielbojma, który w 1943 roku popełnił samobójstwo w proteście przeciwko obojętności świata wobec tragedii Holocaustu, jest nierozerwalnie związana z dziejami Chełma, gdzie narodziła się jego działalność społeczna.

   Centralnym punktem tego miejsca jest artystyczna ławeczka z rzeźbą przedstawiającą siedzącą postać Szmula Zygielbojma, zapraszająca przechodniów do chwili zadumy nad losem miasta, w którym przed 1939 rokiem społeczność żydowska stanowiła blisko połowę ludności. Otoczenie skweru zyskało wyjątkowy charakter dzięki tablicom upamiętniającym Polaków – Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata oraz muralowi na ścianie przyległego budynku, który dopełnia tę historyczną przestrzeń.

   Warto zobaczyć w pobliżu: Nieopodal, na fasadzie kamienicy przy ul. Mickiewicza 9, znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona Zygielbojmowi, odsłonięta w 2008 roku.

   

10. 10

    Cmentarz żydowski

    kirkut, XVIII w.–1942 ul. Kolejowa / Starościńska

    Cmentarz żydowski przy Kolejowej to ostatni punkt szlaku — i najtrudniejszy. Zdewastowany podczas okupacji, po wojnie częściowo zabudowany. Zachowały się fragmenty macew i ogrodzenia. To miejsce wymaga szczególnego szacunku: nakrycie głowy dla mężczyzn, cisza, refleksja. Kirkut przypomina, że społeczność, której tu nie ma, zostawiła po sobie ślad w kamieniu.

    Spacerując po terenie cmentarza, odnajdziesz około 80 zachowanych nagrobków oraz kilkadziesiąt macew o charakterze symbolicznym, które stanowią niemy dowód bogatej tradycji i historii Chełma jako ważnego ośrodka religijnego i kulturalnego

    Miejsce to jest również przejmującym pomnikiem martyrologii – na jego terenie znajduje się monument poświęcony Żydom z Chełma i Rejowca zamordowanym tutaj przez niemieckiego okupanta w 1942 roku, a także symboliczny pomnik upamiętniający całą społeczność żydowską miasta.