Trasa upamiętniająca żydowską historię Chełma. Spacer przez miejsca, które opowiadają o społeczności tworzącej to miasto przez wieki.
Przed rokiem 1939 Chełm zamieszkiwała liczna społeczność żydowska. Mniejszość ta liczyła blisko 13–15 tysięcy osób, co czyniło z miasta jeden z najważniejszych ośrodków kultury żydowskiej na wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej. Przekładało się to na klimat miasta z zapełnioną synagogą, gwarem ulicy Lubelskiej, intelektualnym fermentem w bibliotece Pereca. Ten świat, współtworzony przez ponad pięć wieków, został niemal całkowicie unicestwiony w mroku Holokaustu.
Większość punktów trasy znajduje się w ścisłym centrum miasta. Wyjątkiem jest Cmentarz Żydowski przy ul. Kolejowej, do którego należy dotrzeć samochodem lub pieszo.
Kiosk żydowskiego kupca i działacza społecznego Mejera Dobkowskiego. Drewniany obiekt na planie kwadratu o bokach 2,8 m i wysokości 5,1 m powstał w 1913 r. Przykryty jest dwuspadowym dachem i ozdobiony herbem Chełma.
Pomnik odsłonięty w 2022 r. na obszarze dawnego getta, poświęcony chełmskim Żydom zamordowanym w okresie II wojny światowej. Ufundowany w trakcie uroczystości 80. rocznicy likwidacji getta w Chełmie.
Tablica poświęcona Simonowi Mondzainowi (1988-1979), urodzonemu w Chełmie malarzowi, działającemu we Francji. Została ufundowana w 2013 r. w 125. rocznicę urodzin artysty. Znajduje się na fasadzie kamienicy rodziny Kupferów, w której mieszkała rodzina malarza.
Kamienica żydowskiej rodziny Bronfeldów, w której funkcjonowała Drukarnia, Księgarnia, Skład Materiałów Piśmienniczych oraz Zakład Stempli Kauczukowych „Kultura”, drukująca m.in. miesięcznik literacki „Kamena” (upamiętniony tablicą ufundowaną w 1963 r.).
Tablica poświęcona 80. rocznicy „Marszu Śmierci”, który miał miejsce 1 grudnia 1939 r. Została ufundowana przez Chelmer Jewish Organization of Izrael w 2019 r. Poniżej w 2024 r. umieszczono tablicę poświęconą 80. rocznicy „Akcji Reinhardt”, ufundowaną przez władze województwa lubelskiego.
Obiekt powstał na rogu ulicy Krzywej w latach 1912-1914 z inicjatywy Żydowskiej Gminy Żydowskiej Wyznaniowej. Funkcjonowała tutaj tzw. synagoga mała (bejt ha-midrasz), pełniąca rolę domu nauki. Budowla posiada zachowane elementu wystroju, w postaci tablic Dekalogu na szczycie nad wejściem.
Pochodząca z końca XIX w. kamienica na rogu ulicy Krzywej, należąca do żydowskiej rodziny Wieliczkierów. Do 1939 r. funkcjonowała tutaj Biblioteka im. Icchaka Lejbusza Pereca, jedna z głównych placówek kulturalnych chełmskich Żydów na terenie miasta.
Skwer z ławeczką poświęconą Idzie Haendel (1923-2020), urodzonej w Chełmie wybitnej skrzypaczce, która w trakcie swojej kariery koncertowała na scenach całego świata. Nieopodal znajduje dawny kinoteatr „Wersal”, miejsce pierwszych występów artystki (obecnie Centrum Kultury Filmowej „Zorza”).
Skwer z ławeczką związanego z Chełmem działacza żydowskiego Szmula Zygielbojma (1895-1943). W okresie II wojny światowej był członkiem Rady Narodowej przy Prezydencie RP w Londynie. Na stojącej przy skwerze znajduje się mural z jego listem do Prezydenta RP, a na pobliskiej kamienicy (Mickiewicza 9) tablica ufundowana w 2008 r.
Położony na rogu ul. Starościńskiej cmentarz powstał pod koniec średniowiecza. W okresie II wojny światowej został zniszczony. Obecnie obejmuje obszar ok. 2 ha i ok. 80 zachowanych nagrobków. W latach 1994-96 został ogrodzony i częściowo zrekonstruowany z udziałem chełmskich Żydów z Izraela, USA, Kanady i RPA. Ufundowano również symboliczny pomnik poświęconych chełmskiej społeczności żydowskiej oraz kilkadziesiąt symbolicznych nagrobków. W 2019 r. powstał także pomnik poświęcony Żydom z Chełma i Rejowca zamordowanym na cmentarzu w 1942 r.
Chełm w tradycji jidysz to miasto legendarnych mędrców, postaci jednocześnie mądrych i naiwnych, których historie opowiadał cały żydowski świat. Isaac Bashevis Singer, Menachem Kipnis i wielu innych autorów czerpało z chełmskiego folklore’u, tworząc opowieści pełne ciepłego humoru i mądrości ukrytej w pozornej niefrasobliwości.
Te legendy (o Mędrcach budujących synagogę, łowiących księżyc w beczce czy szukających rozumu na dnie studni) stały się częścią światowej kultury jidysz. W literaturze Chełm pełni rolę symbolicznego żydowskiego miasteczka, którego mieszkańcy śmieją się z siebie, ale w tym śmiechu kryje się głęboka prawda o ludzkiej naturze.
Co roku w Chełmie odbywa się festiwal nawiązujący do tradycji chełmskich opowieści. Dni Kultury Żydowskiej to wydarzenie łączące spektakle, koncerty, warsztaty i spacery śladami żydowskiego dziedzictwa. Festiwal przyciąga artystów i publiczność z całej Polski i zagranicy.
To jedno z niewielu miejsc, gdzie chełmska tradycja opowiadania wraca na ulice miasta. Podczas festiwalu Legendy Mędrców ożywają w teatrze, muzyce klezmerskiej i warsztatach dla dzieci. Jeśli planujesz wizytę na szlaku, sprawdź termin festiwalu. Zazwyczaj odbywa się on pod koniec sierpnia. Spacer po miejscach pamięci w towarzystwie żywej kultury to doświadczenie, które zostaje na długo.
Od kilku lat odbywa się również Festiwal „Cały świat to jeden wielki Chełm”.
Trasa rozpoczyna się w centralnym punkcie Chełma.
Spacer w śródmieściu: Punkty 1-9 znajdują się w bardzo bliskiej odległości od siebie (w promieniu ok. 1-1,5 km). Całość można przejść pieszo. Ostatni punkt może wymagać skorzystania z komunikacji miejskiej lub samochodu.
Punkty 1-9, to około dwie godziny spokojnego spaceru z przystankami na lekturę tablic i chwilę refleksji.
Trasa prowadzi głównie chodnikami i utwardzonymi ścieżkami.
Zmotoryzowani mogą zaparkować we wszystkich dostępnych miejscach parkingowych. Parkowanie na terenie całego miasta jest bezpłatne.
W rejonie ul. Mickiewicza i Lubelskiej (centrum) znajdziesz liczne kawiarnie i restauracje.
Nie – szlak można przejść samodzielnie, jednak jeśli masz taką możliwość, spacer z lokalnym przewodnikiem będzie głębszym doświadczeniem.
Cmentarz żydowski to miejsce wymagające szacunku. Mężczyźni powinni rozważyć nakrycie głowy. Nie należy niczego przestawiać. Zachowaj ciszę.
Szlak porusza temat zagłady, dlatego najlepiej nadaje się dla starszych dzieci (od ok. 12 lat) i młodzieży. Dla młodszych dzieci lepszym wyborem mogą być legendy Mędrców z Chełma. Można je opowiadać przy ławeczce Idy Haendel lub na Placu Dr. Łuczkowskiego.
Festiwal Dni Kultury Żydowskiej odbywa się co roku, zwykle latem. Dokładny termin ogłaszany jest na stronie miasta i w mediach społecznościowych. To doskonały moment na połączenie spaceru szlakiem z udziałem w wydarzeniach kulturalnych.
Wskazówka dla pasjonatów historii:
Jeśli chcesz pogłębić wiedzę o dawnych mieszkańcach, odwiedź Muzeum Ziemi Chełmskiej. Prezentowane są tam eksponaty dotyczące historii miasta, w tym dział etnograficzny i historyczny dokumentujący wielokulturowość Chełma
Długi spacer przez kilkaset lat architektury Chełma. Szlak łączy dziedzictwo trzech kultur w jednej opowieści o sztuce budowania.
Poznaj szlak
Szlak prowadzi przez wyjątkowe osiedle w całości wpisane do rejestru zabytków, będące jednym z większych projektów urbanistycznych okresu II Rzeczypospolitej. W 2028 roku osiedle obchodzić będzie swoje 100-lecie.
Poznaj szlak
Trasa śladami prawosławnego i unickiego dziedzictwa Chełma. Od XIII-wiecznych krypt po cerkwie i seminaria, w których zapisana jest historia wschodniego pogranicza.
Poznaj szlak