Początki miasta i średniowieczny rozwój
Chełm posiada bogatą historię sięgającą wczesnego średniowiecza. Po trudnym do historycznego określenia okresie Grodów Czerwieńskich, leżących na pograniczu Polski i Rusi, w XIII w. trafił pod panowanie Romanowiczów, rządzących w Księstwie Halicko-Włodzimierskim.
Przedstawiciel tego rodu, Daniel Romanowicz, wybudował w Chełmie potężny zamek i przeniósł tutaj stolicę swego księstwa. U podnóża murów powstała również osada stanowiąca zalążek przyszłego miasta. Chełm jako znacząca twierdza przetrzymał okres najazdów mongolskich.
Chełm w państwie polskim
W XIV w. Chełm wraz Rusią Halicką został włączony do państwa polskiego. Aktu inkorporacji dokonała w 1387 r. królowa Jadwiga. Wkrótce nastąpiła również lokacja osady. 14 stycznia 1392 r. (czasami wymienia się 7 stycznia) król Władysław Jagiełło nadał miastu prawo magdeburskie.
Ziemia chełmska, włączona z czasem do województwa ruskiego, posiadała w państwie polsko-litewskim dużą samodzielność, dzięki której ukształtowała się rozbudowana hierarchia urzędów ziemskich.
Wraz z powstaniem demokracji szlacheckiej, w składzie Sejmu Walnego znaleźli się posłowie ziemi chełmskiej, wśród których było wielu wybitnych działaczy, takich jak: Mikołaj Sienicki, Mikołaj Rej i Jan Zamoyski.
Rangę miasta podnosili również dostojnicy duchowni. Od XIII w. Chełm był siedzibą władyki prawosławnego (po unii brzeskiej z 1596 r. unickiego), a w XV w. na trwałe ukształtowało się biskupstwo łacińskie.
Wojny, zniszczenia i odrodzenie miasta
Rozwój miasta i regionu został przerwany w XVII w. Oddziały kozackie, szwedzkie i moskiewskie, wkraczające do Chełma w trakcie licznych wojen, dokonały ogromnych zniszczeń, które pogrążyły miasto w kryzysie.
Zakończenie długotrwałych wojen w czasach saskich i przemiany związane z panowaniem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego doprowadziły do częściowego odrodzenia miasta.
Najstarsza istniejąca panorama Chełma – XVIII w.
Chełm w okresie zaborów
W okresie zaborów, zapoczątkowanych zniszczeniem miasta po zakończonej klęską bitwie w okresie powstania kościuszkowskiego (8 czerwca 1794 r.), Chełm znajdował się początkowo pod panowaniem Austrii, a następnie pod rządami Rosji.
Mieszkańcy regionu uczestniczyli w kolejnych powstaniach narodowych, a w 2 połowie XIX w. ziemia chełmska stała się znana jako miejsce męczeństwa unitów.
W ramach rusyfikacji pod koniec swoich rządów Rosjanie zdecydowali się nawet na powołanie odrębnej guberni chełmskiej, która miała wejść bezpośrednio w skład imperium rosyjskiego.
Historyczne zdjęcie Chełma z początku XX wieku, przedstawiające panoramę miasta z zabudową i kościołami.
I wojna światowa i odzyskanie niepodległości
Zmiana porządków nastąpiła w 1915 r., po zajęciu ziemi chełmskiej przez wojska austriackie w okresie I wojny światowej. Nowy okupant był bardziej otwarty na oczekiwania społeczeństwa polskiego.
Wyrazem zmian było powstanie Szkoły Filologicznej Chełmskiej, zalążka późniejszego Liceum Ogólnokształcącego im. Stefana Czarnieckiego, jednej z najbardziej zasłużonych placówek oświatowych na terenie miasta. Wkrótce też zakończył się okres niewoli i okupacji.
2 listopada 1918 r., żołnierze Polskiej Organizacji Wojskowej, pod dowództwem rotmistrza Gustawa Orlicz-Dreszera, przejęli władzę w mieście.
Plan rozbudowy Chełma z okresu międzywojennego — projekt dzielnicy Nowe Miasto przygotowany przez architektów Adama Kuncewicza i Adama Paprockiego.
Chełm w okresie międzywojennym
Okres międzywojenny przyniósł powolny rozwój miasta. Dużą szansą były plany budowy w Chełmie siedziby dla radomskiej Okręgowej Dyrekcji Kolei i nowoczesnego osie dla mieszkaniowego.
„Nowe Miasto” było inwestycją porównywalną z budową Gdyni, jednak kryzys gospodarczy oraz wybuch II wojny światowej nie pozwolił na realizację planów.
Czasy II RP przyniosły jednak wzrost liczby mieszkańców i rozwój wielu sfer życia złożonej z Polaków, Żydów i Ukraińców społeczności. Aktywnie działał samorząd miejski oraz powstawało wiele szkół. W mieście funkcjonowało również kilka drukarni i gazet lokalnych.
Do najciekawszych należał miesięcznik literacki „Kamena”, redagowany przez Kazimierza Andrzeja Jaworskiego i Zenona Waśniewskiego. Pismo, dzięki publikacji utworów takich pisarzy jak Józef Czechowicz, Julian Przyboś czy Bruno Schulz, miało wymiar ogólnopolski.
II wojna światowa i lata powojenne
Czasy II wojny światowej przyniosły ogromne zniszczenia oraz zagładę ludności żydowskiej. W tych ciężkich czasach chełmianie z poświęceniem zaangażowali się w walkę o wolność.
Wraz z zakończeniem wojny i przejęciem władzy przez komunistów (symbolicznie i w niezgodzie z faktami miało się to dokonać w Chełmie) ziemia chełmska stała się rejonem aktywnego działania podziemia niepodległościowego.
Toczące dramatyczną walkę oddziały Zrzeszenia WiN i NSZ dotrwały do początku lat pięćdziesiątych.
Rozwój miasta w drugiej połowie XX wieku
W następnych dekadach miasto ulegało stopniowym przeobrażeniom. Duże znaczenie miało powstanie Kombinatu Cementowego „Chełm”, usytuowanego na wschodnich krańcach miasta oraz Chełmskich Zakładów Obuwia.
W 1975 r. w wyniku reformy administracyjnej powołano województwo chełmskie. W takim kształcie region funkcjonował do 1 stycznia 1999 r.
Chełm współcześnie
Bogata i wielokulturowa historia Chełma płynnie łączy się z jego nowoczesnym obliczem. Dzisiejsze miasto, liczące około 60 tysięcy mieszkańców, jest nie tylko strażnikiem dawnych tradycji i stolicą historycznej ziemi chełmskiej, ale przede wszystkim dynamicznie rozwijającym się ośrodkiem miejskim na prawach powiatu. W ostatnich latach Chełm zmienia swoje oblicze, skutecznie łącząc unikalny klimat przeszłości z wyzwaniami nowoczesności.
Chełm stawia na komfort życia oraz ekologię. Jako jedno z nielicznych miast w regionie, wprowadził całkowicie bezpłatną komunikację miejską, co ułatwia poruszanie się po mieście zarówno mieszkańcom, jak i odwiedzającym go turystom.
Dzięki skutecznemu pozyskiwaniu funduszy zewnętrznych, miasto realizuje ambitne projekty, które z roku na rok podnoszą jakość życia. Chełm wyrasta na ważny ośrodek gospodarczy
i komunikacyjny wschodniej Polski. Przyciąga inwestorów, dynamicznie wspiera lokalną przedsiębiorczość i stawia na rozwój sektora nowoczesnych usług.
Plac dr. Edwarda Łuczkowskiego współcześnie
SONY DSC