Górka Chełmska

Górka Chełmska to kredowe wzniesienie stanowiące centralny punkt i „malownicze zwieńczenie” panoramy Chełma. W literaturze i dokumentach funkcjonuje pod wieloma nazwami: Góra Zamkowa, Katedralna, Starościńska, a w okresie zaborów – Góra Soborowa. Etymologia nazwy miasta nierozerwalnie wiąże się z tym miejscem – starosłowiańskie słowo „holm” lub „chołm” oznacza właśnie wzgórze. Pierwotnie mianem tym określano kredowe wzgórze dominujące nad okolicą, a z czasem nazwa ta przeszła na powstały u jego stóp gród i miasto. Pierwsza pisana wzmianka o miejscowości pod tą nazwą pojawia się w XIII-wiecznej Kronice Halicko-Wołyńskiej, gdzie opisano, że książę Daniel Romanowicz, szukając miejsca pod budowę grodu, dowiedział się od mieszkańców, iż miejsce to nazywa się Chełm.

Inne historyczne określenia wzgórza chełmskiego odzwierciedlały jego aktualną rolę polityczną lub wyznaniową:

Góra Zamkowa: Nazwa ta wiąże się z dawnym systemem obronnym i istnieniem zamku księcia Daniela Romanowicza, a później starostów chełmskich.
Górka Katedralna: Określenie to podkreśla rolę wzgórza jako centrum diecezji i miejsca lokalizacji bazyliki (dawnej katedry unickiej i rzymskokatolickiej).
Góra Starościńska: Nazwa używana w przeszłości, nawiązująca do rezydencji starosty chełmskiego znajdującej się na wzgórzu.
Góra Soborowa: Termin ten był stosowany w czasach carskich (po 1875 roku), kiedy to bazylikę przekształcono w prawosławny sobór katedralny.
Wysoka Górka (Wysoka Góra): Odnosi się do północnej części pagóra kredowego, będącej sztucznie usypanym nasypem o wysokości od 7 do 17 metrów ponad poziom głównego wzgórza; jest to najstarsze miejsce osadnictwa, gdzie znajdowało się palatium księcia Daniela.

Obecnie najpowszechniej używanym i promującym miasto określeniem jest Górka Chełmska. Jako kraina geograficzna, obszar ten wraz z okolicznymi wzniesieniami nazywany jest Pagórami Chełmskimi

Wzniesienie skupia kilka istotnych zabytków i atrakcji: wieżę widokową z panoramą na miasto i okoliczne tereny, krypty pod bazyliką, wysoką górkę z krzyżem oraz malowniczą drogę krzyżową wokół wzgórza, a także rozarium różańcowe. Centralnym punktem jest Bazylika z cudownym obrazem Matki Bożej Chełmskiej.

Architektura Górki Chełmskiej

Początki Bazyliki Narodzenia NMP sięgają XIII w., kiedy na jej terenie powstała cerkiew Bogurodzicy, służąca następnie biskupom prawosławnym i unickim. Istniejący obecnie obiekt powstał w latach 1735-1756 według projektu Pawła Fontany. W 1875 r. kościół gruntownie przekształcono, nadając mu charakter bizantyjsko-ruski i zamieniając na sobór prawosławny. W 1919 r. kościół został przekazany katolikom i początkowo opiekę nad nim sprawowali jezuici. Mimo usunięcia wielu pierwotnych elementów, szczególnie drewnianego wyposażenia autorstwa Michała Filewicza, świątynia stanowi niezwykle cenny zabytek architektoniczny. Bazylika jest również starym sanktuarium maryjnym, powstałym w oparciu o kult obrazu Matki Boskiej Chełmskiej. Niestety oryginał ikony, pochodzący prawdopodobnie z Bizancjum, został wywieziony przez Rosjan w 1915 r. i obecnie jest przechowywany w Łucku na Ukrainie. Od okresu międzywojennego w Chełmie znajduje się jedynie replika obrazu.

Na wzniesieniu znajduje się dzwonnica wybudowana przed 1878 r. Pierwotnie miała nadać zespołowi charakter bizantyjsko-prawosławny. Po przejęciu zespołu przez katolików pojawiły się nawet plany zburzenia jej. Ostatecznie zdecydowano się na przebudowę i obecnie dzwonnica pełni również rolę punktu widokowego. Mierzy ponad 40 m wysokości. Na parterze znajduje się Mauzoleum Ofiar Terroru Hitlerowskiego i Stalinowskiego. Ponadto w dzwonnicy umieszczono trzy dzwony, noszące imiona: „Maria” (1938), „Stanisław” (ważący 3000 kg, z wizerunkiem patrona Polski) oraz „Julian” (1200 kg, upamiętniający pierwszego proboszcza parafii, ks. Juliana Jakubiaka)

Bazylikę otacza wianuszek budynków, wśród których zwraca uwagę barokowa BRAMA UŚCIŁUGSKA, najstarsza budowla miasta, pochodzącą z ok. 1616 r. Brama wkomponowana jest w ciąg budynków gospodarczych, powstałych w XVII-XVIII w. Wschodnia część zabudowań mieści oddany do użytku w 1997 r. Dom Pielgrzyma. Szczególnie malowniczy jest budynek południowy, otwarty od strony dziedzińca krużgankiem arkadowo-filarowym. Od zachodu łączy się z nim PAŁAC BISKUPÓW UNICKICH, zbudowany w latach 1711-1730. Na północ od bazyliki usytuowany jest KLASZTOR BAZYLIANÓW, wzniesiony w latach 1640-1649. Obok znajduje się budynek CHEŁMSKIEGO PRAWOSŁAWNEGO BRACTWA BOGURODZICY, organizacji powstałej pod koniec XIX w. w celu rusyfikacji ziemi chełmskiej.

Całość dopełniają współczesne realizacje: Rosarium (Zielony Różaniec) usytuowane na dawnym podwórzu bazylianów oraz Kalwaria Chełmska – parkowa droga krzyżowa z brązowymi rzeźbami o wielkiej sile ekspresji. Na zboczach wzgórza znajdują się również zabytkowe cmentarze: prawosławny oraz wojenny.